به گزارش ثریا اساتید و پژوهشگران موسسه علم و تمدن و عرفان در نشست خبری که امروز دهم اسفندماه در تهران برگزار شد از سامانه هوشمند «هدا» به عنوان مهمترین دستاورد خود در حوزه کاربست هوش مصنوعی در معارف دینی اشاره کردند. این سامانه که با تکیه بر بیش یک میلیون حدیث و ۱۹ هزار منبع دینی طراحی شده و قابلیت استدلال ورزی شفاف و مستند را دارد، برای کاربرد در اجتهاد، قضاوت و قانون‌گذاری معرفی شد.

مراسم رونمایی رسمی این محصول، پنجشنبه (۱۲ شهریور) در قم برگزار خواهد شد.

نشست رونمایی از محصولات فناورانه علوم اسلامی موسسه علم و تمدن و عرفان امروز سه شنبه (۱۰ شهریور) برگزار شد و قرار است از سامانه هوشمند «هدا» و دیگر دستاوردهای این موسسه در حوزه کاربست هوش مصنوعی در مطالعات دینی در قم رونمایی شود.

بهروز مینایی بیدگلی استاد هوش مصنوعی دانشگاه علم و صنعت و معاونت علمی موسسه علم و تمدن و عرفان- در این نشست با اشاره به فعالیت های چهارگانه این موسسه گفت: موسسه علم و تمدن و عرفان، به بحث به‌کارگیری فناوری‌های نوین، به ویژه هوش مصنوعی، در مطالعات دین، پژوهش‌های دانشگاهی و مباحث میان‌رشته‌ای می‌پردازد.

وی افزود: یکی از شاخه های این مجموعه، دانشگاه حکمت و فناوری است که در قم به صورت بین المللی فعالیت می کند و از ترم جاری، دوره‌های کارشناسی ارشد و دکتری هوش مصنوعی، فناوری اطلاعات و مهندسی نرم‌افزار را آغاز خواهد کرد.

این دانشگاه با هدف تربیت نخبگان مهندسی برای خارج از کشور، ورودی های خود را از سایر کشورها می‌پذیرد و دروس اصلی رشته‌های مهندسی را با ۱۰ تا ۱۲ واحد دروس میان رشته‌ای از جمله الهیات هوش مصنوعی، فلسفه هوش مصنوعی، فقه هوش مصنوعی و مباحث تمدنی هوش مصنوعی تلفیق کرده است.

کتاب الهیات هوش مصنوعی

استاد دانشگاه علم و صنعت با اشاره به یکی از آثار پژوهشی این دانشگاه گفت: کتاب «الهیات هوش مصنوعی» که به بررسی چالش های خداشناسی، پیامبرشناسی و معادشناسی در مواجهه با هوش مصنوعی قوی می‌پردازد که (۱۲ شهریور ۱۴۰۵) در قم رونمایی خواهد شد.

مینایی بیدگلی همچنین از سه موسسه دیگر ذیل این مجموعه نام برد و گفت: موسسه دوم، دانشنامه نگاری جهان اسلام است که برای کلید واژه‌ها، معارف، شخصیت‌ها و اماکن معروف در مناطقی چون بالکان، اندونزی و هندوستان تدوین می‌شود. دانشنامه بالکان آماده رونمایی است و دانشنامه قرآن برای کودکان نیز در دست تولید است.

وی در ادامه به موسسه «همتا» (هوش مصنوعی و تمدن اسلامی) اشاره کرد و گفت: این موسسه به هوشمندسازی مراکز اسلامی می‌پردازد و با موسساتی مانند آستان قدس، موسسه اسرا، موسسه امام خمینی(ره) و دارالحدیث در این زمینه همکاری دارد. محصولات این موسسه شامل «حدیثا» و «پارسا» است که به زودی در زمینه پرسش و پاسخ دینی معرفی خواهند شد.موسسه‌ی دیگری که ذیل علم و تمدن وجود دارد موسسه نجم (ناصر جامع مجتهد) است که رسالت اصلی آن طراحی ابزارها و سامانک‌های مورد نیاز در مسیر اجتهاد است. نجم تا کنون محصولات متعددی هم‌چون ثقات، گنجه و پیکره رضوان را در مسیر اجتهاد طراحی و تولید کرده است.

هوشمندی دانش‌مداری و استدلال‌ورزی

مینایی بیدگلی در بخش اصلی سخنان خود به معرفی محصول «هدا» پرداخت و تصریح کرد: «هدا» مخفف «هوشمندی دانش‌مداری و استدلال‌ورزی» است و یک عامل هوشمند محسوب می شود که به هرگونه سوالی در زمینه معارف دینی، حدیث، قرآن، فقه، کلام و معرفت شناسی با توهم نزدیک به صفر پاسخ می‌دهد. این سامانه بر خلاف مدل‌های عمومی مانند Gemini یا DeepSeek، پاسخ های خود را به صورت شفاف با استناد به منابع ارائه می کند و فرآیند استدلال ورزی خود را توضیح می دهد.

این استاد دانشگاه با بیان اینکه این عامل می‌تواند تحولی در حوزه اجتهاد، قضاوت و قانونگذاری ایجاد کند، خاطرنشان کرد: این سامانه می‌تواند برای یک مجتهد یا فقیه، تمام منابع کهن از حدیث و تفسیر تا نظریات جدید در درس های خارج و پرسش‌های دینی را گردآوری، ترکیب و نتیجه گیری کند. در حوزه قضایی نیز می‌توان از آن برای تنقیح قوانین، کشف تناقضات در آرا و بررسی ابتنای آرای قضایی بر منابع فقهی بهره برد.

مرتضی: علیرضا شهبازی- عضو هیات مدیره موسسه نجم- نیز در ادامه با اشاره به سابقه این پروژه گفت: پروژه "مجتهدیار" از سال ۱۳۹۷ به صورت پژوهشی آغاز شد و از سال ۱۴۰۳ به صورت منسجم زیر نظر موسسه علم و تمدن و عرفان و در قالب موسسه نجم دنبال شد

سید حسین حسینی، مدیر مؤسسه پژوهشی حکمت و فناوری، نیز در این نشست گفت: پژوهش‌های این مؤسسه از دو سال پیش با هدف پیوند معارف اسلامی با مطالعات میان‌رشته‌ای در حوزه فناوری‌های نوین، به‌ویژه هوش مصنوعی، آغاز شده است.

وی افزود: همزمان با رشد فناوری‌های هوشمند، موضوعاتی مانند فلسفه هوش مصنوعی، اخلاق هوش مصنوعی و الهیات هوش مصنوعی در جهان در حال توسعه است، اما تاکنون قرائتی اصیل و مبتنی بر حکمت و معارف اسلامی در این حوزه‌ها شکل نگرفته است. از این رو، مؤسسه در گام نخست با بازخوانی ادبیات موجود آغاز به کار کرد و از سال جاری، با ورود عمیق‌تر به ارتباط‌سنجی این ادبیات با مبانی اسلامی، پروژه‌های پژوهشی با رویکرد اسلامی را دنبال کرده است.

حسینی ادامه داد: تاکنون سه اثر در زمینه فلسفه هوش مصنوعی، دو اثر در حوزه اخلاق هوش مصنوعی و یک اثر در زمینه الهیات هوش مصنوعی آماده انتشار شده است. همچنین پژوهشی درباره تعلیم و تربیت در عصر هوش مصنوعی با رویکرد فقه تربیتی آغاز شده است.

هوشمندسازی مراکز اسلامی و حوزوی

وی در ادامه به فعالیت یک مجموعه فناور در حوزه تولید محصولات هوشمند و ارائه خدمات به مراکز حوزوی و اسلامی اشاره کرد و گفت: مأموریت اصلی این مجموعه با عنوان «هوش مصنوعی و تمدن اسلامی ـ همتا»، هوشمندسازی مراکز اسلامی و حوزوی است که از طریق ارائه خدمات مبتنی بر فناوری و هوش مصنوعی و نیز آموزش و توانمندسازی این مراکز دنبال می‌شود

وی افزود: در این مجموعه، محصولاتی در زمینه گفتگوگرهای هوشمند مبتنی بر آیات قرآن و منابع اصیل شیعی تولید و ارائه شده است. همچنین با تولید گفتگوگرهای عامل‌محور مبتنی بر آثار اندیشمندان اسلامی، از جمله آثار شهید مطهری، تجربه‌ای جدید برای مطالعه هوشمند و ارتباط با اندیشه علمای دینی فراهم شده است.

مدیرعامل همتا با اشاره به «پارسا» به‌عنوان یکی از این محصولات گفت: پارسا یک گفتگوگر هوشمند مبتنی بر مجموعه پرسش و پاسخ‌های ارائه‌شده از سوی مراکز معتبر است که امکان دسترسی و استفاده آسان‌تر از این منابع را فراهم می‌کند. یکی از مزیت‌های این سامانه، قابلیت ارائه و جست‌وجوی پایگاه پرسش و پاسخ‌های دینی فارسی به زبان‌های مختلف و فراهم کردن زمینه انتشار بین‌المللی این منبع غنی است.

تمرکز بر مخاطب عام، با هدف تولید و انتشار محتوای دینی بدون مرز زبانی

حسینی در پایان از محصول جدید در حال ساخت این مؤسسه با عنوان «حدیثا» خبر داد و گفت: این محصول در آینده نزدیک رونمایی خواهد شد و با تمرکز بر مخاطب عام، با هدف تولید و انتشار محتوای دینی بدون مرز زبانی و همچنین انجام پژوهش‌های ترکیبی انسان و ماشین بر روی داده‌های حدیثی و قرآنی طراحی شده است.

حسین جمشیدی راد- مدیر دفتر گسترش ارتباطات موسسه علم و تمدن و عرفان و دبیر ستاد فناوری های هوشمند حوزه علمیه با اشاره به نظر رهبر شهید که ایران باید جز ده کشور برتر در هوش مصنوعی باشد و با توجه به حجم عظیم داده های علوم اسلامی موجود در ایران اسلامی که می‌تواند مزیت نسبی ایران در هوش مصنوعی باشد و با اشاره به مشکلات فقدان بانک داده منسجم در کشور گفت: یکی از رسالت های این مجموعه، گردآوری و نظم دهی به داده های پراکنده در مجموعه های مختلف است تا بتوان از آن به عنوان سوخت موتور محرک هوش مصنوعی و ایجاد یک بانک داده ملی در این حوزه بهره برد. در این زمینه موسسه علم و تمدن و عرفان با ارائه، پیشنهادی به موسسات مختلف که داده های عظیم علوم اسلامی را دارند برای ایجاد یک کنسرسیوم داده محور که یک پایگاه دادۀ جامع وهوشمند از داده های علوم اسلامی اقدام کرده است که با بهره گیری از فناوریهای نوین پردازش زبان طبیعی و هوش مصنوعی طراحی شده است.

هدف این کنسرسیوم فراهم کردن بستری یکپارچه و آزاد دقیق و کارآمد برای حوزویان پژوهشگران دانشگاهیان و مراکز تحقیقاتی است تا بتوانند میراث مکتوب اسلامی را با سرعت، دقت و عمق بیشتری تحلیل و مطالعه کنند.