به گزارش ثریا آیین افتتاحیه دوازدهمین دوره جشنواره بین‌المللی ادبیات داستانی خاتم برگزار شد. حامد صلاحی مجری این مراسم بود و حمید گروگان، علی‌اکبر اشعری، محسن چینی فروشان، محمدرضا شرفی‌خبوشان و سعید طاووسی مسرور و جمعی از فعالان حوزه فرهنگ در این آیین حضور داشتند.

صلاحی ضمن خیرمقدم به حاضران، سال‌ها تلاش بی‌وقفه دست‌اندرکاران این رویداد را سپاسگزاری کرد و گفت خداوند توفیقی نصیب مجموعه شده است که طی دوازده سال گذشته، یازده دوره پیاپی جشنواره در محضر نام و سیره پیامبر اکرم (ص) برگزار شده و بخشی از عمر دست‌اندرکاران در معرفی این گنجینه ارزشمند تاریخ اسلام سپری شده است.

ضرورت ترویج سیره نبوی در قالب ادبیات

علی‌اکبر اشعری در آغاز سخنان خود گفت: همان‌گونه که در آموزش و ترویج احکام دینی مانند نماز و روزه، حضور گروه‌های متنوع ضروری است -پژوهشگران حوزه‌های دینی باید با مطالعه دقیق، آداب ظاهری و باطنی این مناسک را استخراج و آموزش دهند - درباره سیره پیامبر اکرم (ص) نیز همین تکلیف وجود دارد. قرآن کریم رسول خدا را «اسوه حسنه» معرفی کرده و پس از برشمردن صفات ایشان، مؤمنان را به تاسی از ایشان فراخوانده است؛ پس باید محققان حوزه تاریخ، رفتار پیامبر را بررسی و تناظر آن را با امروز بازگو کنند و از سوی دیگر، اهل قلم و اهل ادبیات باید این گفتمان را برای نسل‌های نو در قالب داستان عرضه کنند.

وی تأکید کرد که همه آموزه‌های دینی را نمی‌توان صرفاً با استدلال‌های عقلانی و فلسفی به مخاطب رساند؛ بخش مهمی از این آموزه‌ها تنها از مسیر روایت و داستان با مردم گفت‌وگو می‌کند. همین نگاه بود که دوازده سال پیش، جرقه شکل‌گیری جشنواره‌ای را زد که امروز به دوره دوازدهم خود رسیده است.

پنج محور تازه فراخوان؛ از وحدت تا پایداری در برابر استکبار

یکی از نکات کلیدی این آیین، اعلام رویکرد جدید شورای علمی جشنواره در انتخاب موضوعات فراخوان دوازدهمین دوره بود. برخلاف دوره‌های گذشته که موضوعات باز و گسترده‌ای معرفی می‌شد، امسال با توجه به وقایع روز، پنج محور اساسی برگزیده شده است تا داستان‌نویسان با دقت و عمق بیشتری بر همین حوزه‌ها قلم بزنند. بر پایه فراخوان رسمی دوره دوازدهم، محورهای موضوعی آفرینش آثار عبارت‌اند از: خداآگاهی و خدامحوری؛ وحدت و همدلی؛ دشمن‌شناسی؛ تاب‌آوری و پایداری در بحران‌ها و سختی‌ها؛ و مبارزه با استکبار.

اشعری همچنین با اشاره به آیات سوره‌های آل‌عمران و حجرات توضیح داد که در قرآن، وحدت امت با تأکید و امر و نهی و حتی مقابله با عوامل تفرقه جدی گرفته شده است؛ موضوعی که به باور او بیش از آنچه در گفتمان عمومی از آن سخن می‌رود، تأمل جدی می‌طلبد و جشنواره امسال بر همین نقطه دست گذاشته است.

او در ادامه توضیح داد که امسال که مصادف با هزار و پانصد سال میلاد پیامبر اکرم(ص) است، بنا بود جشنواره از شکل ملی به شکل بین‌المللی ارتقا یابد؛ اما شرایط لازم هنوز به‌طور کامل فراهم نشده است. او تأکید کرد که این مجموعه به دنبال الگوهای نهادی و دیپلماتیک رایج نیست و بهترین روش برای جهانی‌شدن، روش‌های مردمی است: شناسایی علاقه‌مندان به پیامبر اکرم(ص) و حوزه ادبیات در مناطق مختلف جهان و تبدیل آنان به مروجان جشنواره در جوامع خودشان. بر اساس این نگاه، تجربه‌ای که در داخل کشور نیز جاری است؛ جمع‌های خودجوشی از خانواده‌های علاقه‌مند در گوشه‌وکنار کشور اعلام آمادگی می‌کنند تا در اطلاع‌رسانی، تولید و پشتیبانی از این رویداد سهیم شوند.

وی در پایان سخنانش از اعضای شورای علمی جشنواره قدردانی کرد که با درک شرایط روز، موضوعاتی را برگزیده‌اند که جامعه امروز به فکر کردن درباره آن‌ها نیاز دارد و باید از سیره پیامبر اکرم(ص) درس‌های زندگی فردی و اجتماعی را از آن‌ها گرفت.

رونمایی از فراخوان و معرفی بخش دانش‌آموزی

در بخش بعدی برنامه، آیین رونمایی رسمی از فراخوان دوازدهمین دوره جشنواره خاتم با همکاری نویسندگان و اعضای شورای علمی انجام شد. در این آیین، فراخوان بخش دانش‌آموزی نیز معرفی شد؛ بخشی که ویژه تولید آثار ادبی مرتبط با ترویج سیره و سنت نبوی است و از دانش‌آموزان خواسته می‌شود در آغاز راه قلم، آثار خود را با این محورها همراه کنند. بر اساس فراخوان رسمی، داستان کوتاه در حداکثر پنج هزار کلمه در سه حوزه «بزرگسال»، «کودک» و «نوجوان»، داستانک، طرح رمان و رمان از قالب‌های پذیرش اثر در این دوره است و آثار برگزیده به نام جشنواره خاتم منتشر خواهند شد.

توحید، قرآن و پیامبر موضوعات اتحاد مسلمین جهان

محسن چینی‌فروشان مدیرعامل دفتر نشر فرهنگ اسلامی درباره فعالیت‌های انجام شده در این جشنواره از دست اندرکاران آن گروگان، اشعری، سعید طاووسی مسرور و... تشکر کرد و افزود: ما از نظر بین‌المللی چند موضوع داریم: قرآن، پیامبر(ص) و توحید همه مسلمانان در آنها هم‌فکر هستند و این خیلی موضوعیت دارد، ان‌شاالله این جشنواره ادامه دار باشد.

داستان، هنرِ مادر در جنگ روایت‌ها

سپس محمدرضا شرفی خبوشان، نویسنده و منتقد ادبی پشت میکروفن قرار گرفت و جایگاه ادبیات داستانی را در جهان امروز تحلیل کرد. او گفت: در قرن‌های گذشته، هنرمندان مسلمان با تعمق در آموزه‌های اسلامی، این آموزه‌ها را در رشته‌های گوناگون هنری -از خوشنویسی و معماری تا شعر و نثر- ماندگار کرده‌اند و آنچه هنرهای اسلامی را زنده نگاه داشته، بازتاب این محتوا در قالب‌های هنری است؛ چرا که محتوا قالبی برازنده می‌خواهد و آن قالب باید از اعتقاد قلبی هنرمند برخیزد.

شرفی خبوشان دلیل انتخاب ادبیات داستانی در جشنواره خاتم را تبیین کرد: ادبیات داستانی در دنیای امروز یکی از وجوه مهم رسانه است. رسانه بر مدار مؤلفه‌هایی مانند وجود قهرمان، خواست قهرمان، موانع و تلاش برای رسیدن به هدف پیش می‌رود و این چکیده، اساس ادبیات داستانی است. به بیان او، داستان می‌تواند یک «هنر مادر» باشد؛ سینما، انیمیشن و سریال همگی به تولیدات داستانی مراجعه می‌کنند و از آن زاده می‌شوند. پس این امر جدی است که آموزه‌های پیامبر اکرم (ص) در پنج محور این دوره، در قالب داستان و با همین مؤلفه‌های رسانه‌ای ارائه شود.

او سپس پیوند این نگاه با شرایط امروز را برجسته کرد و ادامه داد: کشور وارد جنگی شده که یک سر آن ظلم و کفر و سر دیگر آن حق و حقانیت است و پیروز میدان رسانه کسی است که اشراف بر عناصر روایت داشته باشد؛ یعنی بتواند قهرمانان خود را به دنیا معرفی کند و رخداد را برای جهانیان تعریف کند. به باور او، حرف ایران امروز این است که در برابر ظلم گردن نمی‌خماد و از اسلامی که راه نجات انسان‌هاست پاسداری می‌کند و این با تسلیم‌شدن جور درنمی‌آید؛ همان چیزی که در آموزه‌های پیامبر گفته شده است.

این نویسنده در جمع‌بندی گفت جشنواره خاتم هم به روز است، هم به قالب و رسانه می‌اندیشد و هم با نیاز امروز و جهان امروز هماهنگ است؛ حرکتی فرهنگی در عرصه مقاومت و پایداری. او با اشاره به ماندگاری داستان -به تعبیر فردوسی، بنایی که از باد و باران گزندی نمی‌یابد- امیدوار شد آثار این دوره بازتاب‌دهنده جهاد و مقاومت رزمندگان و ایستادگی مسلمانان در برابر زیاده‌خواهی استکبار باشد و افزود که آموزه‌های پیامبر زنده و پاسخ‌گوی هر رخدادند.

در ادامه این آیین، زینب کثیری، نویسنده، بخشی از رمان «افیرا» را برای حاضران خواند؛ اثری که در دهمین دوره جشنواره خاتم درخشیده و برگزیده شده بود. این رمان بر اساس ماجرای مباهله نوشته شده است.

این خوانش، نمونه‌ای از همان رویکردی بود که جشنواره بر آن تأکید دارد: تبدیل یک روایت تاریخی و دینی به صحنه‌ای داستانی که مخاطب بتواند در آن، شخصیت‌ها، تردیدها، ترس‌ها و آرامش پیامبر را ببیند و لمس کند.

منبع‌شناسی سیره نبوی

پس از خوانش رمان، سعید طاووسی مسرور، پشت میکروفن قرار گرفت. او با اشاره به تفاوت توانایی نویسندگان در استفاده از منابع عربی، فارسی کهن و آثار جدید، توضیح داد که امکانات امروز بسیاری از دشواری‌های دسترسی را کاهش داده است. نویسندگان می‌توانند با تصویربرداری از صفحات منابع عربی، تبدیل تصویر به متن و استفاده سنجیده از ابزارهای ترجمه، مسیر اولیه فهم متون را آسان‌تر کنند؛ هرچند ویرایش و بررسی نهایی همچنان ضروری است.

او کتاب «منابع تاریخ اسلام» اثر حجت‌الاسلام دکتر رسول جعفریان را راهنمایی مفید دانست؛ کتابی که منابع سیره و تاریخ اسلام را معرفی می‌کند و درباره ویژگی‌ها، امتیازها و محدودیت‌های هر منبع اطلاعات می‌دهد.

طاووسی مسرور تأکید کرد که منابع شناخت پیامبر تنها کتاب‌های سیره و تاریخ نیستند؛ کتاب‌های حدیث و تفسیر نیز ظرفیت مهمی دارند. او «قاف» اثر یاسین حجازی را نمونه‌ای از بازخوانی و بازنویسی سه متن کهن فارسی درباره زندگی پیامبر معرفی کرد و گفت متون فارسی قدیم علاوه بر اطلاعات تاریخی، به نویسنده کمک می‌کنند زبان و فضای دوره تاریخی را بهتر بشناسد و از کاربرد زبان امروزی در موقعیت‌های تاریخی پرهیز کند. او همچنین از کتاب‌هایی مانند «آثار احمدی» نام برد که بخش بزرگی از آن به زندگی پیامبر اختصاص دارد.

وی در ادامه، مرز میان تاریخ و داستان را برای نویسندگان مهم دانست و گفت برخی منابع تاریخی در کنار گزارش رخدادها، داستان‌ها و جزئیات ادبی افزوده‌اند؛ بنابراین نویسنده باید بداند با چه نوع متنی روبه‌روست. به گفته او، در بعضی منابع غلبه با تاریخ است، در برخی مرز تاریخ و داستان درهم می‌آمیزد و در آثاری مانند «روضةالشهدا» غلبه کامل با داستان است؛ پس نمی‌توان همه این متون را به یک اندازه سند تاریخی تلقی کرد.

سعید طاووسی مسرور افزود: جشنواره خاتم داستانی صرفاً تخیلی و بی‌نسبت با واقعیت نمی‌خواهد. داستان مطلوب جشنواره باید به واقعیت نزدیک باشد و در عین حال، ظرفیت فنی، هنری و تخیل روایی را حفظ کند؛ داستانی که فقط برای سرگرمی نوشته نشده باشد، بلکه به مسائل امروز پاسخ دهد، بینش ایجاد کند و زمینه رویش فکری و اخلاقی را فراهم آورد. وی کتاب «اخلاق پیامبر و اخلاق ما» اثر جلال رفیع نیز به‌عنوان نمونه‌ای معرفی کرد 0 که از سیره پیامبر برای امروز بهره می‌گیرد. این سخنان پیامی روش‌شناختی برای شرکت‌کنندگان داشت: داستان‌نویس باید هم‌زمان به اعتبار منبع، فضای تاریخی، امکان تخیل و نیاز مخاطب امروز توجه کند.