شمایل (جمع شمال و شمله) نخست بر «خوی» و «خصلت» آدمی دلالت میکرد و بعدها درباره «روی» و «صورت» او، به کار فت. بنابراین، یکی از معانی اصطلاح تخصصی شمایلنگاری، ترسیم چهره انسانها بهویژه قدیسان است که از هنر مسیحی سدههای میانی اروپای شرقی سرچشمه میگیرد. شمایل، تمثالی بود که پیشَش نماز میگزاردند. پیامبر اسلام هنگامه فتح مکه، دیوارنگارههای بیزانسی خانه خدا را از میان بُرد، اما شمایل مریم عَذرا و عیسای کودک را از آن میان جدا کرد.
فقیهان مسلمان تصویرسازی را کمابیش پذیرفتند؛ یعنی تصویر مستوی غیر دینی را (مشروط به اینکه نقشِ خدا و سیمای پیامبرش نباشد)، با اغماض نگریستند، اما منزلت شمایلنگاری نزد مسلمانان، هرگز به پایه این هنر نزد مسیحیان نرسید [1]. نخستین شمایل پیامبر اسلام و علی بنابیطالب (ع) در آغاز سده هشتم قمری در قالب نسخههای مصوَر کتابهای تاریخی آمده و این سنت تا امروز مانده؛ چنانکه نمایشگاههایی برای عرضه شمایل امامان شیعه برگزار شده است [2].
هنگامی که تصویرهای ساکن نقاشیها متحرک شدند و پدیده سینما متولد شد (کمتر از 150 سال پیش)، قدیسان هم به سینما رفتند؛ چنانکه چهره نوح در «کِشتی نوح» (ساخته 1928 م) نمایان شد. سنت مسیحی، شمایلنُمایی قدیسان را زود پذیرفت، اما سنت اسلامی هنوز در اینباره یکدست نیست. برای نمونه، پس از پخش مجموعه «الفاروق عمَر» در شبکه «MBC» عربستان (2012 م)، نخستین معترضان به شمایلنماییِ خلفای راشدین، برخی از مُفتیهای خود عربستان بودند. اختلافات درباره نمایش «رستاخیز» نیز اندک نیست:
1. احمدرضا درویش گفته است: «من درباره ائمه بهویژه سید الشهداء احساس غیرت کردم و به ساخت این فیلم پرداختم» اینجا
2.آیتالله حسین وحید خراسانی از نشان دادن شمایل حضرت عباس (ع) در این فیلم ناخرسند است و دیدن آن را مُجاز نمیداند. اینجا
3. مرحوم علیاکبر هاشمیرفسنجانی نمایش و دیدن این فیلم را «بلا مانع» دانسته بود. اینجا
4. علی جنتی گفته است: «بارها گفتهام فیلم رستاخیز از نظر محتوا مشکلی ندارد و حتی این فیلم در چند کشور نیز اکران شده و اکنون نیز در هر کشوری بخواهد میتواند به زبانهای دیگر دوبله و اکران شود، [اما] فتوای مراجع بر این است که جایز نیست چهره ائمه در فیلم نشان داده شود». اینجا
5. آیتالله علی خامنهای درباره جواز صورتگری یا صحنهسازیِ زندگانی قدیسان بر پرده سینما گفته است: «اگر مستلزم توهین یا نسبت باطلی به آن حضرات (علیهم السلام) نباشد، فی النفسه اشکال ندارد». اینجا
فهرست دیدگاهها در اینباره چنان بلند است که کار را به شورای «حَکَمیت» کشاند و هنوز خبری از نتیجه، نرسیده است. اینجا
مشکل اصلی رستاخیز از دید مخالفان نمایش آن، شمایلنمایی عباس بنعلی (ع) و علی بنحسین (ع) است. آنان خودِ شمایلنمایی را موهِن میدانند، اما به شمایلنمایی حضرات ابراهیم (ع) و عیسی (ع)، چنین اعتراض نکردهاند. گویی شمایلنمایی از دید آنان به «تقدسزدایی» میانجامد، اما نه تقدسزدایی از ابراهیم خلیل، بلکه از امامان و امامزادگان برجسته.
جواز شمایلنمایی به شرط موهِن نبودنش؛ یعنی ارجاع داوری به عُرف و حل مشکل به شیوهای جامعهشناختی، اما مشکل روانشناختی است نه جامعهشناختی؛ زیرا مخالفان، شمایلنماییِ ابراهیم (ع) را با قداست او سازگار مییابند، اما دوست نمیدارند صورت امامزادگانِ برجسته عادی شود و هاله تقدسِشان بدرَد، بلکه باید پوشیده باشند تا مقدس بمانند. عواطف دینی مسیحیانی که برمیتابند بازیگر فیلم «نوح» همان بازیگر «محرمانه لُسآنجلس»، «گلادیاتور» و «مرد سیندرلایی» باشد؛ حتی عواطف دینی مسلمانانی که مُحرم امسال، رستاخیز را خواهند دید. اینجا
با عواطف دینی مخالفان نمایش رستاخیز در ایران متفاوت است.
باری، چنانکه شمایلنگاری به قداستزدایی نمیانجامد، شمایلنُمایی هم از قداست قدیسان نمیکاهد، اما الگوی ذهنی و عواطف مذهبی، با تمرین تغییر میپذیرد.
پانوشتها
[1] تیتوس بورکهارت، هنر مقدس، ص 153.
[2] برای نمونه، نمایشگاهی برای نمایش شمایل علی بنابیطالب (ع) و «پنج تن آل عبا» در کاخ موزه صاحبقرانیه برگزار شد (79/10/03).
زمان و تعداد سوالات گروههای پنجگانه کنکور سراسری ۱۴۰۵ مشخص شد
هشدار درباره کاهش رتبه علمی ایران در جهان
پایان اسکرول بینهایت و شمارش لایک در اینستاگرام
آزمون تربیت معلم همزمان با کنکور سراسری ۱۴۰۵ برگزار میشود
بزرگترین هواپیمای تمام برقی جهان ۲۷ دقیقه پرواز کرد
«ایران دیجیتال»؛ پیوند فناوری و نظام تعلیم و تربیت
تضمین امنیت کنکور رکن اصلی تحقق عدالت آموزشی/ برخورد قانونی با تقلب
توزیع کارت کنکور ۱۴۰۵ از امروز آغاز شد
ناسا به طرح لشکرکشی روباتهای کروی به تایتان گرنت داد
حضور بیش از ۱۰۰ استارتاپ در اینوتکس ۲۰۲۶ قطعی شد
برگزاری محفل قرآنیها به مناسبت چهلم رهبر شهید انقلاب
صفحه اینترنتی معرفی رهبر شهید به زبان ژاپنی راه اندازی شد
تهیه کننده سریال اسباب زحمت: شخصیتهای سریالهای آقاخانی از جنس مردم هستند
گرامیداشت رهبر شهید با نگاهی به اندیشه ایشان در حوزههای انسانی
جدول پخش شبکه ۴ تغییر کرد
گردهمایی اصحاب هنر و اندیشه با گفتاری درباره آینده نزدیک ایران برگزار میشود
مرحوم ابوترابی الگوی مقاومت در شرایط سخت اسارت
نگاهی به حدود ۶۰۰ آیه مرتبط با جهاد و قتال و پاسخ به چالشهای امروز در این کتاب
مهران مدیری تحت عمل جراحی و درمان قرار گرفت
آموزش و پرورش باید در کنار سه قوه، «قوه چهارم» کشور باشد
حامد همایون مهمان درجام شد
«غوطهور» در صف اکران رفت
خوراک رسانهای کودک دهه ۶۰ با امروز فرق دارد
چگونه ایمان در زمان جنگ تقویت میشود؟
بزرگداشتی برای میراث دار فلسفه و طب حکیم ابوعلی سینا
درباره ارتداد در اسلام و انواع آن بیشتر بدانید
امتحانات ترم تابستان دانشگاههای سراسری و آزاد حضوری شد
آمادگی کامل شبکه ملی اجرا و حفاظت برای برگزاری مطلوب کنکور ۱۴۰۵
ثبتنام آزمون دکتری گروه علوم پزشکی سال ۱۴۰۵
حکم اخراج یکی از دانشجویان دانشگاه شریف ابلاغ شد
مسعود امیرلویی پس از ۵ سال مبارزه درگذشت
تمدید مهلت ثبتنام آزمون کارشناسی ارشد علوم پزشکی ۱۴۰۵
حمله سایبری گسترده به تأسیسات آب آمریکا
دستگاههای عکسبرداری پزشکی کوچکتر میشوند
اعلام تقویم آموزشی دانشگاه صنعتی شریف برای سال تحصیلی ۱۴۰۶-۱۴۰۵
امتحانات ترم تابستان دانشگاهها حضوری شد
راه اندازی خط ویژه جذب هیئت علمی در رشته هوش مصنوعی
مهلت ویرایش محل برگزاری چهلمین دوره آزمون دستیاری دندانپزشکی تمدید شد
دستور جدید ترامپ به شرکت ها برای حمله سایبری
اخراج ۲ دانشجو به دلیل توهین به پرچم مقدس ایران
یافتههای جدید از نقش استارلینک در تجاوز نظامی آمریکا به ایران
مراسم معرفی سرپرست صندوق رفاه دانشجویان برگزار شد
تمهیدات لازم برای بازگشایی مطلوب مدارس خوزستان
رئیس جمهور: مسجد یکی از ظرفیتهای مؤثر در ارتقای سطح سواد عمومی است
تابستان؛ فرصتی برای جبران بخشی از عقبماندگیها دانش آموزان
آغاز پیشثبتنام تکمیل ظرفیت میانپایه و پایه دهم مدارس شاهد
۲۴۰۷ پروژه مدرسهسازی سال گذشته تحویل شد
نظر پیامبر (ص) درباره خاک بازی کودکان چیست؟
شنیدن صدای جامعه باید با یک سازوکار شفاف انجام شود
نماز خواندن در خانه ای که سگ در آن است چه حکمی دارد؟
«زوتوپیا ۳» ساخته میشود
آغاز پخش برنامه «محفل ستارهها»؛ این برنامه برای حال خوب کودکان است
آغاز پخش «هزار داستان» با اجرای مجری معروف
مدیرعامل جدید مؤسسه فرهنگی دارالعرفان شیعی معرفی شد
چرا باید سیره مبارزاتی ائمه اطهار را بازخوانی کنیم؟
حمایت از نخبگان با اولویت هوش مصنوعی با تمرکز بر همکاری با دانشگاههای تراز اول
روسیه توسعه رقیب استارلینک را به سرعت ادامه میدهد
۱۰ سؤال از محاسبه نتیجه آزمون دستیاری حذف شد
پاول دوروف تولد ۱۳ سالگی تلگرام را تبریک گفت
آغاز سال تحصیلی دانشگاهها از ۴ مهرماه
در سوگ یکی از پرطنینترین صداهای تاریخ موسیقی ایران
علی نصیریان مهمان نخستین برنامه «همکلام» شد
حسین خواجه امیری «پهلوان آواز» به سوی خانه ابدی بدرقه شد
بردلی کوپر فیلمبرداری پیشدرآمد «اوشن» را شروع کرد
چرا ربیعالاول، بهار ماهها نامگذاری شده است؟
سه پروژه راهبردی پژوهشگاه ملی سرطان در انتظار حمایت
امسال آیفون ۱۸ عرضه نمیشود؟
اختلال در بخش پرداخت هزینه سامانه ثبت نام آزمونهای علوم پزشکی کشور
شنبه آخرین مهلت ثبتنام در ۵ آزمون علوم پزشکی
آغاز نامنویسی بیستودومین فراخوان جذب هیئت علمی پزشکی از فردا
کنسرتها دوباره آغاز میشوند/ بازگشت خوانندگان به روی صحنه
تعلیق داوری در مناظره امام رضا(ع) با جاثلیق و مسئله گفتوگوی امروز
آخرین وصایای امام رضا(ع) به اباصلت
پایان ماه صفر گریختن از یک زمان نحس نیست
مشکی از تن به درآرید ماه ربیع آمده است
«هجرت پیامبر(ص)» تحولی عمیق در ساختار اجتماعی جامعه اسلامی ایجاد کرد
هوش مصنوعی با یک هزار میلیارد پارامتر به رقابت اوپن ای آی میرود
سرپرست صندوق رفاه دانشجویان منصوب شد
چالشهای مربوط به «از دست نرفتن روایت»در عرصه بینالمللی از زبان معاون وزیر علوم
شکایت از ترامپ برای فروش پستهایش
رتبهبندی مدارس غیردولتی از مهرماه آغاز میشود
تعیین ظرفیت ۴۸۳۰ نفری برای آزمون ارشد علوم پزشکی
توزیع کارت کنکور ۱۴۰۵ از ۲۶ مرداد آغاز میشود/ اعلام نحوه رفع نقص کارت
اعمال شب و روز ۲۸ صفر چیست؟
مهلت جشنواره جوان خوارزمی تا ۱۵ شهریور تمدید شد
آشنایی نسل جدید با سیره امام رضا(ع) از دریچه این کتابها
کمک داوطلبانه یا شهریه پنهان؛ مرز دریافت پول از والدین کجاست؟
۱۰ سؤال از محاسبه نتیجه آزمون دستیاری حذف شد
منوچهر هادی بر سر مزار اکبر عبدی حاضر شد+عکس
رامبد جوان با یک مسابقه هوش مصنوعی بازمیگردد
اعلام تقویم آموزشی دانشگاه صنعتی شریف برای سال تحصیلی ۱۴۰۶-۱۴۰۵
تمدید مهلت ثبتنام آزمون کارشناسی ارشد علوم پزشکی ۱۴۰۵
سرپرست صندوق رفاه دانشجویان منصوب شد
راهبردهای پیامبر(ص) در مدیریت بحران؛ الگویی زنده برای امروز
آغاز سال تحصیلی دانشگاهها از ۴ مهرماه
۲/۵ میلیون دانشآموز در مسیر آموزش دقیق هوش مصنوعی
صلح امام حسن (ع) چه تاثیری در افشای چهره واقعی نفاق اموی داشت؟
کمپین تابستانی فیدیبو برای کتابخوانها
سید جلال حسینی درگذشت
شنبه آخرین مهلت ثبتنام در ۵ آزمون علوم پزشکی
راه اندازی خط ویژه جذب هیئت علمی در رشته هوش مصنوعی
چالشهای مربوط به «از دست نرفتن روایت»در عرصه بینالمللی از زبان معاون وزیر علوم
آغاز نامنویسی بیستودومین فراخوان جذب هیئت علمی پزشکی از فردا
سفر جهادی به بشاگرد در کتاب «تختههای سفید» روایت شد
انتشار کتابهای «احکام کاربردی نوجوان» برای تازهمکلفها
حسین خواجه امیری «پهلوان آواز» به سوی خانه ابدی بدرقه شد
با این داستان کودکتان فصلها را بهتر میشناسد
اختلال در بخش پرداخت هزینه سامانه ثبت نام آزمونهای علوم پزشکی کشور
حمایت از نخبگان با اولویت هوش مصنوعی با تمرکز بر همکاری با دانشگاههای تراز اول
امتحانات ترم تابستان دانشگاهها حضوری شد
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.