این موضوع از آنجایی اهمیت دارد که «آموزه‌ها، باورها، آداب و رسوم بجا مانده از گذشته دور» و در عین حال مباحث دینی و مذهبی که توسط پیامبران (ص) در زندگی جمعی انسان‌ها تبلور پیدا می‌کنند همه از مظاهر و نمادهای فرهنگی و اجتماعی محسوب می‌شوند و آنچه تاریخ پیامبران (ص) از آن حکایت دارد، پیدایش تضاد، تعارض و رویارویی میان باورها و آداب و سنن کهن جوامع با فرهنگ و دستاوردهای دینی در تاریخ بوده است. به طور مثال به کرات شاهد آن هستیم که در قرآن کریم مساله پایبندی مردم به سنن آبا و اجدادی آنها مطرح شده و این مساله مانع اساسی در پذیرش آموزه‌های دینی محسوب می‌شود. به طوری که خداوند سبحان در سوره بقره (آیه ۱۷۰) می‌فرماید: هنگامی که به آنها گفته می‌شود از خدا پیروی کنید، می‌گویند: «ما از سنت پدران خود پیروی خواهیم کرد». لذا، باید توجه کرد؛ اهمیت این موضوع در اینجاست که آموزه‌های اجتماعی، فرهنگی و باورهای ماقبل پذیرش دین، بسیار با ثبات و ریشه دار بوده است و احتمال زیاد دارد که در دوران بعد از پذیرش دین خود را نشان دهند.

بنابراین مساله غدیر نیز بعد از رحلت پیامبر اسلام (ص) از این امر استثنا پذیر نبوده است و پایبندی اعراب به علایق تعصب آمیز قبیله‌ای در شئونات عملی زندگی در این مسأله خود را نشان داد. یعنی انحراف از عملکرد به دستور غدیر در عین حالی که جنبه سیاسی داشت، ولی با علقه های قومی و فرهنگی عجین بوده و به صورت ریشه دار انجام گرفته است که به طور کلی قرآن کریم نیز در نقش این قبیل مسائل اجتماعی و فرهنگی در حاکمیت و سرنوشت جوامع، به نوعی آسیب شناسی کرده است.

*بنابراین، انسان در توجه به علل فرهنگی و اجتماعی رویگردانی مردم در زمان بعد از رسول اکرم از جریان غدیر متوجه یک تضاد اساسی می‌شود و آن اینکه چرا مردمی که در حیات رسول اکرم (ص) بسیار متواضعانه و با خرسندی تن به پذیرش جریان غدیر دادند؛ ولی بعد از رحلت نبی اکرم (ص) در اولین فرصت از آن سرباز زدند؟

بله.

به نظر می‌رسد این چیزی بجز تجدید حیات و غلیان آموزه‌ای قومی و وابستگی‌های عرفی و تجدید پایبندی به سنن آبا و اجدادی نبود، البته بنابر اعتقاد ما، پشت پا زدن به آنها همان محل آزمایش حقیقی الهی در پایداری و ثبات دینی بوده است.

لذا این موضوع از دو منظر قابل بحث است: اول اینکه انسان از نظر باورهای دینی و اعتقادی به صورت تمام نما در مقابل و رویارویی با حاکمیت سه قطب یا رأس مثلث در دشمنی با انسان یعنی نفس (شهوت)، شیطان و طاغوت قرار می‌گیرد و در مبارزه با آنها در عرصه اجتماعی و فرهنگی به رشد و تکامل می‌رسد. دوم؛ در خصوص مساله رویگردانی از غدیرخم باید گفت؛ این خصلت‌های فرهنگی و اجتماعی بجا مانده از عهد جاهلیت مردم آن زمان است که با پیدایش فرصتی مجدد خود نمایی می‌کنند.

به عبارت مشروح‌تر یکی از ویژگی‌های بسیار مهم اعراب قبل از ظهور اسلام عصبیت و تعصب به آموزه‌های فرهنگی از قبیل پایبندی به عناصر اجتماعی و فرهنگ قبیله‌ای، طایفه سالاری، مشتمل بر خود محوری قومی، خشونت، قائم بودن به خود برتری بینی قبیله‌ای بوده است که قرآن از آنها به کرات یاد کرده است. رسالت رسول اکرم (ص) نیز برای مبارزه با نتایج عملی این خصایص تا آنجا پیش رفت که منجر به کارزار سخت با آنها شد. جریان غدیر نیز قربانی این موضوع از این منظر شد که علی علیه السلام سرسلسله و نماد اقتدار در این مبارزه پیروزمندانه علیه مشرکین و کفار بود که عقده‌های بجا مانده با پیدایش فرصت پس از جریان غدیر به صورت عملی خود را نشان داد.

مسائل و حاکمیت برمبنای قومیت و وراثت به عنوان یک نماد فرهنگی در میان اعراب به قدری اهمیت داشت که برخی سردمداران برای اثبات حقانیت در حاکمیت خویش بعد از رحلت رسول اکرم (ص) تاریخ خاندان رسول اکرم را نیز تحریف کردند و رأی عموم مردم را به حاکمیت با حیات مجدد علقه ها و تعصبات قومی و قبیله سالاری گره زدند و افکارعمومی را از جریان غدیر منحرف کردند. بدیهی است این موضوع در مساله غدیر نه تنها از آموزه اصیل پیامبر اسلام سرچشمه نمی‌گرفت، بلکه به عرف، آداب و رسوم طایفه‌ای و شاخص‌های مبتنی بر قبیله سالاری و عناصر قدرت در طاغوت مرتبط بود.

*یعنی مردم در آن دوره از تاریخ اسلام؛ با نادیده گرفتن و پشت کردن به مساله غدیر به دنبال بازگشت به عصبیت قومی بودند؟

بله. این فرهنگ قبیله‌ای، متصف به خصلت‌هایی مانند خشونت فردی و گروهی، برتری طایفه‌ای، دنیاگرایی، ترجیح مظاهر مادی به معنوی، مردم سالاری خودمحور، رویگردانی از حاکمیت ولایی و عقده گشایی علیه شخص علی علیه السلام بود. در این رابطه بود که در حقیقت غلبه سنن و فرهنگ قومی بر آموزه‌های دینی به نمایش گذاشته شد.

مردم پس از پیامبر اکرم (ص)، در این رابطه اصالت حاکمیت و فرهنگ حکومتی را عرفی و غیرولایی خواستند و فرهنگ سنتی، قبیله‌ای و قومی را بر اسلام تحمیل کردند و در این رابطه، از نگرش‌های دینی و فرهنگ مذهبی ویژگی‌های خاص و مقدسی را برای حاکم خود قائل نبودند، بلکه صرفاً بحث عرفی و قبیله‌ای و مادی مطرح بود و اگر به احکام عبادی و دینی مانند نماز، روزه، … عمل می‌کردند، فلسفه عملی آنها در زندگی چندان مطرح نبود. بنابراین با تجدید حیات در عناصر اجتماعی و فرهنگ قبیله‌ای وقتی متن اصیل دین و مفاد قرآن کریم را بر خلاف طبیعت قومی، قبیله‌ای و فرهنگی خود یافتند، آن را به گونه‌ای خود خواهانه تفسیر کردند.

لازم به ذکر است در عصر حاضر نیز با یک نگرش کلی به حکومت و سیاست ولایی و خدایی که نماد آن در نظریه ولایت فقیه حضرت امام (ره) نهفته است می‌توان گفت: مساله غدیر می‌تواند مبتلابه جامعه امروز ما نیز باشد. به عبارت واضح‌تر در حال حاضر هر فرد و گروهی به میزانی که در مسیر آرمان‌ها و تفکرات و تدابیر مقام معظم رهبری (مدظله العالی) نباشد و یا در فلسفه حکومت و سیاست پیرو و یا متکی بر آموزه‌های غیرالهی اومانیستی و لیبرالیستی باشد؛ به نوعی موضع گیری علیه حاکمیت ولایی و یا غدیر خم زمان کرده است.