به گزارش ثریا با وجود این که تردیدی نیست که انقلاب اسلامی یک انقلاب بزرگ سیاسی اجتماعی به شمار می رود و در ابعاد و عرصه های مختلف منطقه ای و بین المللی بسیار تأثیر گذار می باشد، برخی به دنبال القاء این ذهنیت هستند که:

* انقلاب ایران یک حرکت آگاهانه نبود و مردم از سر نا آگاهی دست به اعتراض های خیابانی زدند که منجر به سقوط حکومت پهلوی گردید و درنتیجه تحمل جنگ هشت ساله و عقب ماندگی های آن را در پی داشت!!!

* برای پاسخ به این ادعا می توان به چند نکته توجه نمود:

۱. انقلاب اسلامی سال پنجاه و هفت به عنوان یک تحول سیاسی اجتماعی حاصل یک فرآیند آگاهانه برای تغییر بود، در واقع انقلاب اسلامی حاصل گذر از چند حرکتی است که به نوعی مردم آن را تجربه کردند[۱]، یکی از آن ها، حرکت عدالت خواهانه مردم در مشروطه است که برای تحدید قدرت استبدادی انجام گرفت و در ادامه توسط غرب گرایان مصادره گردید و به سرانجام خود نرسید، حرکت دوم نهضت ملی شدن صنعت نفت بود که آن هم به کودتای انگلیسی آمریکایی انجامید و بازگشت استبداد و تشدید آن را در پی داشت و حرکت سوم قیام مردمی پانزده خرداد است که با سرکوب رژیم محمد رضای پهلوی مواجه گردید، مقدمه شدن همین چند حرکت باعث گردید تا نیروهای انقلابی به حدی از آگاهی برسند که در این مرحله چه می خواهند و آن چیزی نبود جز نفی حکومت سلطنتی پادشاهی و جایگزین نمودن حکومت اسلامی به جای آن و این تصمیم نیروی های انقلابی در یک فرآیند آگاهانه انجام گرفت، چون آنها به تجربه گذر از این چند حرکت، به خوبی دریافتند که حکومت استبدادی اصلاح پذیر نیست و مطالبات محدود و اصلاحات در حد قانون موجود، سر انجام نیکی برای مردم نخواهد داشت.

۲. مردم ایران در انقلاب سال پنجاه و هفت یک تحول بنیادینی را دنبال کردند که تغییر حکومت تنها بخشی از آن تغییرات بود، این تحول در واقع تحول بنیادینی بود که در فرهنگ سیاسی صورت گرفت، یعنی این تحول در واقع همان طرد باور به نظام سلطنتی پادشاهی است که آن در میان خاص و عام مردم به عنوان یک باور دیرینه محسوب می گردید این تحول که همان طرد این باور است، جز با آگاهی نمی توانست صورت گیرد.

۳. یکی از شواهد آگاهانه بودن حرکت مردم در انقلاب سال پنجاه و هفت این است که تعمیق نارضایتی مردم حاصل تغییراتی است که مردم ایران در عصر پهلوی با آن روبرو هستند، یعنی همان وضعیتی که مردم ایران از جهت نوسازی با آن مواجه می شوند، همان نوسازی غرب گرایانه ای که هویت ملّی مردم ما را گرفتار یک خود بیگانه شدن می کند، خود بیگانه شدنی که حاصل تحمیل های فرهنگ غربی بر فرهنگ بومی است، البته این وضعیت خود بیگانه شدن از فرهنگ بومی و تحمیل های فرهنگ مهاجم نمی توانست چندان دوام داشته باشد، چون این وضعیت پراز تعارض های فرهنگ مهاجم با فرهنگ دینی و ایرانی و چالش های متبوع آن بود، این مهم همان چیزی است که مردم ما کم و بیش آن را درک کرده بودند و با توجه به سطوحی از درک و آگاهی از موضوع در صدد مقابله با این تهدید برآمدند، این تهدید که برآمده از نوسازی غرب گرایانه رژیم پهلوی بود در واقع هویت و استقلال ما ایرانیان را نشانه گرفته بود.

۴. این نوسازی غرب گرایانه با تشدید استبداد و دیکتاتوری رژیم محمدرضای پهلوی همراه بود برای همین سرنوشت محتومش چیزی غیر از سقوط نبود، یعنی بدون تردید باید گفت؛ فرآیند تغییراتی که توسط رژیم انجام می گرفت نه تنها پیشرفت مورد ادعای رژیم را به ارمغان نمی آورد بلکه آن را با بحران و سقوط مواجه ساخت، چون مردم ایران درباره این تغییرات سطحی، نمی توانستند رضایت خاطری داشته باشند، مردم ایران در وضعیت رو به پایان حکومت پهلوی در واقع می دیدند هویت و استقلال آنان مورد خدشه قرار گرفته است که تحمل آن برای مردم ممکن نبود و این چیزی نبود که رژیم پهلوی بتواند آن را پنهان نمایند، مردم ایران آثار و شواهد تعرض به هویت و استقلالشان را به چشم می دیدند و این تعرض ها برای مردم محسوس بود، به هرحال بعد از گذشت پنجاه سال از حکومت پهلوی، تغییرات اجتماعی قابل ملاحظه و غیرقابل انکاری صورت گرفته بود و این تغییرات اجتماعی و جمعیتی و حتی در ساخت اجتماعی، وضعیت را متفاوت کرده بود لذا وضعیت اجتماعی همچون گذشته نبود که مردم از اوضاع بی خبر باشند، بدون تردید تغییرات ساختاری جامعه، اقتضای گذشته را نداشت، برخی تغییرات در ساخت و بافت جامعه، آثار و تبعات خودش را می تواند داشته باشد و نکته اساسی این است که بخشی از تکوین همین آگاهی مردم محصول طبیعی و قهری و غیر قابل انکار این تغییرات اجتماعی است و این تغییرات در بافت جمعیتی شهری و روستایی و تغییراتی که در طبقه متوسط و تحصیل کرده صورت گرفت اقتضای مطالباتی است که نمی توان تلّقی غیر آگاهانه از آن داشت.

۵. آگاهانه بودن حرکت تاریخی مردم در انقلاب سال پنجاه و هفت به گونه ای است که برخی صاحب نظران غربی را به اعتراف به آن وا داشته است ، تدا اسکاچ پل که درباره انقلاب های اجتماعی مطالعات خوبی داشته است درباره انقلاب ایران معترف است که اگر در دنیا تنها یک انقلاب موجود باشد که آگاهانه ساخته شده آن انقلاب، انقلاب ایران است[۲]، میشل فوکو نیز که با حضور خود در ایران، انقلاب ایران را از نزدیک مطالعه کرده است، اذعان دارد که در این انقلاب، ایرانیان در جستجوی ایجاد تحول و تغییر در خویشتن هستند، هدف اصلی مردم ایران ایجاد یک تحول بنیادین در وجود فردی و اجتماعی، حیات اجتماعی و سیاسی و در نحوه تفکر و شیوه نگرش بوده است، وی معتقد است ایرانیان در صدد ایجاد تحول در تجربه و نحوه زیستن خود بودند، آنان راه اصلاح را اسلام یافتند[۳]، این سخن میشل فوکو ناظر به همان نگاه هویتی است که مردم در انقلاب اسلامی ایران آگاهانه در جستجوی و به دنبال آن بودند.

۶. این انقلاب حاصل تغییر بنیادینی برای زدودن برخی باورهای موهوم و خرافه ای چون موهبت الهی دانستن سلطنت و ظل الله دانستن پادشاه و تسلیم در برابر مقدراتی چون سلطنت موروثی شاهان بود، این باورها آنقدر شیوع داشت که خود محمد رضای پهلوی با وجود فساد دربار بر این باور بود که به وی عنایت می شود و مدعی بود که گویا با عنایت حضرت ولی عصر از افتادن از صخره ای نجات یافته است و دیگر موهوماتی که از گفته های ایشان که در تاریخ ثبت شده است، بر خلاف تفکر انحرافی که مدعی بود باید دست روی دست گذاشت تا فساد همه جا را فرا گیرد تا حضرت ولی عصر ظهور نماید، رهبران انقلابی با هدایت مردم و با حرکتی آگاهانه و مطابق واقعیت های زمان در صدد اصلاح این تفکر برآمدند، مردم ما در این انقلاب به خوبی آموختند که خداوند سرنوشتشان را تغییر نمی دهد مگر این که خود برای تغییر آن بکوشند، چنانکه خدای متعال در قرآن آورده است «ان الله لایغیّر ما بقوم حتّی یغیّروا بانفسهم» مردم وقتی که به خوبی می دیدند سران حکومت پهلوی در برابر بیگانگان، عزت و استقلالشان را به حراج گذاشته اند برخلاف برخی انگاره ها که عصر قبل ظهور را عصر تقیّه می دانست، با راهنمایی رهبران انقلاب، تقیّه و ترس و واهمه از قدرتمندان را بر خود حرام کردند و هیمنة قدرت پوشالی آنان را شکستند و در واقع با حضور آگاهانه خود در صحنه، سرنوشت سیاسی اجتماعی خویش را تعیین کردند، هم زمان با وقوع انقلاب اسلامی کدام حکومت در این منطقه را سراغ دارید که مردم آن کشور بتوانند سرنوشت سیاسی خویش را خود تعیین کنند، حرکت مردم ایران در تعیین سرنوشت سیاسی اجتماعی خود، الگویی است غیر قابل انکار که سربلندی آنان را در میان آزادی خواهان جهان در پی داشته است و این چیزی است که در حافظه تاریخی این مردمان به ثبت رسیده است.

۷. محصول انقلاب اسلامی، مقاومت و ایستادگی در برابر دخالت های دنیای غرب و دست ردّ به سینه آنان زدن و جنگیدن برای عزّت و استقلال و نیز حفظ تمامیت ارضی عقب ماندگی نیست بلکه پذیرش کنسرسیوم نفتی و کاپیتولاسیون و نیز مخاطره انداختن تمامیت ارضی و در نهایت از دست دادن بحرین در زمان حکومت پهلوی ها عقب ماندگی است، بررسی عقب ماندگی کشور ما در زمان حکومت پهلوی و برنامه توسعه وابستگی آن و سرانجامی که می توانست برای آن باشد را می شود به تفصیل در نوشتاری دیگر به آن پرداخت، تنها به اجمال بگوئیم که برنامه های توسعه رژیم پهلوی با وجود منابع و فرصت بیشتری که نسبت به کشور کوچک کره جنوبی داشته است در مقایسه با آن روند نامطلوبی را نشان می دهد و این مقایسه کاذب بودن ادعاهای رژیم را آشکار می کند یعنی رژیم پهلوی با وجود اتکاء به کشورهای غربی و نیز برخورداری از منابع داخلی و فرصت بیشتر، به رغم ادعاهای گزافی که داشت، در مقایسه با این کشور کوچک عقب مانده است، به عنوان نمونه از جمله برنامه های رژیم پهلوی همان برنامه اصلاحات ارضی است که فرصت عظیمی را برای واردات گندم و دیگر محصولات غربی فراهم آورد و سرانجام آن چیزی به غیر از نابودی تولید کشاورزی داخل نبود و در مورد صنعت هم باید گفت؛ چیزی جز صنایع مونتاژ و فراهم نمودن بازاری برای فروش محصولات غربی در پی نداشت لذا با این وضعیت، رژیم پهلوی چگونه می توانست ادعای دست یافتن به دروازهای بزرگ تمدن را داشته باشد، کشور ایران در عصر پهلوی با وجود منابع غنی و نیز سرآب کاذبی چون اتّکا به قدرت های غربی، در حقیقت برنامه های توسعه آن در مقایسه با کره جنوبی قابل مقایسه نیست، گزارش ها در این مقایسه نشان می دهد[۴] رژیم پهلوی در خصوص برنامه های توسعه اش ادعاهای گزافی داشته و با رجوع به این منابع می توان گفت حاصل این برنامه ها تغییر و رشد قابل انتظاری را برای مردم نداشته است و ادامه آن نیز پیشرفتی نمی توانست به دنبال داشته باشد؛ ولی مردم ما بعد از پیروزی انقلاب در این چند دهه مقاومت به خوبی نشان دادند که می توانند روی پای خود بایستند و ضمن مقاومت در برابر تجاوز دشمن و ایستادگی در برابر زیاده خواهی های قدرت های جهانی به پیشرفت های علمی، صنعتی و نظامی دست پیدا نمایند و به عنوان قدرت منطقه ای معادلات را مطابق اراده ای مستقل پیش ببرد.

نتیجه گیری:

در مجموع انقلاب اسلامی حاصل یک حرکت آگاهانه مردمی است که هویت اسلامی ایرانی را به ما بازگرداند و در سایه آن ما با وجود عدم اتّکاء به بیگانگان به عزّت و استقلالی دست پیدا کردیم که امروز کشور ما به عنوان یک الگو برای خیزش های مردمی حاکمیت نظام سلطه را به مخاطره انداخته است آمریکایی ها و دیگر دولت های غربی که قبل از انقلاب در ایران یکه تازی می کردند و به حاکمیت آن ارزشی قائل نبودند، امروز ایران را به عنوان قدرت غیر قابل انکار و تأثیر گذار در منطقه نمی توانند نادیده بگیرند.

پی‌نوشت‌ها:

[۱]. رک. حمید عنایت، « انقلاب در ایران سال ۱۹۷۹ » در مجموعه درآمدی بر ریشه های انقلاب اسلامی، به کوشش عبدالوهاب فراتی، نشر معارف، ۱۳۷۶، ص ۱۵۵

[۲]. رک. عبدالوهاب فراتی، رهیافت های نظری بر انقلاب اسلامی، نشر معارف، ص ۱۸۵-۲۱۶

[۳]. میشل فوکو، ایرانی ها چه رؤیایی در سر دارند، ترجمه حسین معصومی همدانی، ص ۶۴

[۴]. غلامرضا منصور رحمانی، « نقدی بر توسعه صنعتی ایران دردوره پهلوی »، در مجموعه درآمدی بر ریشه های انقلاب اسلامی، به کوشش عبدالوهاب فراتی، نشر معارف، ۱۳۷۶، ص ۳۱۵- ۳۲۵

منبع: مرکز مطالعات و پاسخ‌گویی به شبهات حوزه علمیه قم