به گزارش ثریا موفقیت‌های به دست آمده یگان‌های نظامی جمهوری اسلامی ایران، در عملیات‌های جبهه شمال غرب وضعیت جدیدی را فراهم آورد و فرماندهان سپاه را بر آن داشت، برای خروج از بن‌بست جبهه جنوب منطقه شمال غرب را برای عملیات انتخاب کنند تا بلکه بتوان با تجزیه دشمن زمینه لازم را برای وارد آوردن ضربات بعدی به ارتش عراق در جبهه جنوب فراهم آورد. برهمین اساس، جبهه جنوب همچنان اهمیت اصلی خود را حفظ کرده بود، ولی در زمستان سال ۱۳۶۶ اولویت عملیات بزرگ از جبهه جنوب به جبهه شمال غرب تغییر یافت و عملیات بیت المقدس۲ به عنوان بستر اصلی این مقصد انتخاب شد.

منطقه مورد نظر برای عملیات، در شمال سلیمانیه قرار داشت. این منطقه از سمت شمال به ارتفاعات گرده‌رش و ویولان، از جنوب به ارتفاعات الاغلو، دولبشک و باش قلعه، از غرب به ارتفاع گوجار، و از شرق به ارتفاعات آمدین و گلان منتهی می‌شود. رودخانه قلعه چولان این منطقه را به دو قسمت شرقی و غربی تقسیم کرده است و از شمال تا جنوب منطقه عملیاتی امتداد دارد. عقبه نزدیک منطقه، شهر بانه است که از طریق جاده کاگر - بانه به منطقه عملیاتی متصل می‌شود.

استعداد دشمن

دشمن که در انتظار انجام عملیات بزرگ ایران در جبهه جنوب بود، حمله احتمالی در جبهه شمالی را تنها از محور آمدین و آن هم به صورت محدود تصور می‌کرد. بر همین اساس، خط آمدین را تقویت کرده و نسبت به هرگونه تحرکی در این محور هوشیار بود.

اگرچه با شروع عملیات نیز نیروی قابل توجهی به منطقه اعزام نشد، لیکن با هجوم قوای ایران - در مرحله دوم عملیات - به ارتفاع مهم الاغلو و دولبشک چندین یگان دشمن وارد منطقه شد. در مجموع، یگان‌هایی که در منطقه عملیاتی بیت المقدس ۲ حضور یافتند، به قرار ذیل بود:

- تیپ‌های ۷۳، ۸۱، ۸۳، ۶۰۳، ۷۰۶ و ۴۱۲ پیاده؛

- تیپ‌های ۱ و ۲ کماندویی از سپاه یکم؛

- تیپ ۳ نیروی مخصوص گارد ریاست جمهوری؛

- تیپ‌های ۶۶ و ۶۸ نیروی مخصوص؛

- یک گردان تانک از تیپ ۷۰ زرهی؛

- گردان تانک ۷ نیسان؛

- گردان کماندویی لشکر ۳۹؛

- گردان کماندویی لشکر ۴۱؛

- گردان کماندویی لشکر ۴۴؛

- گردان‌های ۵۳ و ۶۶۹ توپخانه.

سازمان رزم خودی

بر اساس استعداد ۱۰۴ گردان پیاده، سازمان رزم عملیات با فرماندهی قرارگاه خاتم‌الانبیاء(ص) به شکل زیر تنظیم شد:

قرارگاه نجف:

لشکر ۵ نصر با ۱۲ گردان؛

لشکر ۶ پاسداران با شش گردان؛

لشکر ۲۱ امام رضا(ع) با ۱۰ گردان؛

لشکر ۵۵ ویژه شهدا با شش گردان؛

تیپ مستقل ۱۸ الغدیر با پنج گردان؛

تیپ مستقل ۳۵ امام حسن(ع) با ۸ گردان؛

تیپ مستقل ۱۲ قائم(عج) با پنج گردان؛

تیپ مستقل ۴۸ فتح با پنج گردان.

تیپ مستقل ۶۱ توپخانه محرم.

قرارگاه قدس:

لشکر ۵۷ حضرت ابوالفضل(ع) با چهار گردان؛

لشکر ۵۲ قدس با پنج گردان؛

لشکر ۱۰ سیدالشهدا(ع) با ۱۵ گردان؛

لشکر ۲۷ محمدرسول‌الله(ص) با هشت گردان؛

لشکر ۳۱ عاشورا با هشت گردان؛

لشکر ۳۲ انصارالحسین با هفت گردان؛

تیپ مستقل ۲۰ زرهی رمضان با دو گروهان تانک و نفربر؛

تیپ مستقل ۴۰ توپخانه رسالت.

طرح عملیات

اهداف عملیات طی چند مرحله تحقق می‌یافت.

مرحله اول، ارتفاعات ویولان، دشت هرمدان، یال‌های ابتدای ارتفاع گوجار و یال‌های مقابل این ارتفاع - که بر ارتفاع و تنگه الاغلو تسلط داشت - و نیز ارتفاعات الاغلو، قمیش و دولبشک به همراه تنگه دولبشک - الاغلو می‌بایست تصرف می‌شد.

مرحله دوم، بنابه وضعیت موجود، پیش‌روی به طرف ارتفاعات موکبه و قیوان انجام می‌شد.

مرحله سوم نیز عملیات به سمت سد دوکان ادامه می‌یافت. لازم به ذکر است دو مرحله اخیر هنگامی انجام می‌شد که وضعیت دشمن و زمان‌بندی دست‌یابی به اهداف مرحله اول طبق برنامه تعیین شده پیش رفته و خللی در آن وارد نشود.

شرح عملیات

به رغم مشکلات بسیاری که برای اجرای عملیات در فصل سرما و یخبندان و در میان ارتفاعات صعب العبور وجود داشت، تلاش‌های وسیعی به منظور فراهم‌سازی مقدمات عملیات انجام گرفت. همچنین علاوه بر اقدامات شناسایی و طراحی عملیات، فعالیت‌های گسترده‌ای برای بازنگه داشتن جاده‌ها در مقابل ریزش برف انجام شد. علاوه بر این برای تردد دو لشکر در محور قمیش، پلی روی رودخانه قلعه چولان نصب شد.

سرانجام، پس از جابه‌جایی نیروها، عملیات در ساعت ۰۱:۱۵ بامداد ۱۳۶۶/۱۰/۲۵ با رمز مبارک "یازهرا" آغاز شد. ابتدا یگان‌های قرارگاه نجف و سپس یگان‌های قرارگاه قدس در سه محور ویولان، دشت هرمدان و ارتفاع قمیش به مواضع دشمن هجوم بردند. قرارگاه قدس در آغاز حمله، در محور چپ (قمیش و یال قشن) موفق شد اهداف خود را تصرف کند، ولی دست‌یابی به ابتدای ارتفاع دولبشک - که پیش‌بینی شده بود در شب اول تصرف شود تا به عنوان جای پا برای ادامه عملیات مورد استفاده قرار گیرد - به دلیل مشکلاتی همچون طولانی بودن مسیر، عدم شناسایی و ... میسر نشد. در ادامه عملیات، این قرارگاه توانست بر مشکلات فائق آید و تا ظهر روز اول ماموریت مرحله اول خود را به میزان زیادی انجام دهد.

قرارگاه نجف نیز در ساعات نخست عملیات به جز قله اصلی ویولان و قلل گلاله و گوجار بقیه اهداف خود را تصرف کرد و سپس کوشید به تنگه و ابتدای الاغلو دست یابد.

عملیات در حالی انجام می‌شد که تحرک موثری از دشمن مشاهده نمی شد. این وضعیت که ناشی از عدم تصور او از حمله ایران در جبهه شمالی بود، تا پایان در روز اول عملیات ادامه یافت.

در ادامه مرحله اول عملیات، در شب دوم، قرارگاه قدس از سمت "آمدین" و "تنگه دولبشک" وارد عمل شد و موفق گردید خط دشمن را در محور آمدین شکسته و به مواضع عراق رخنه کند، ولی به دلیل عدم پاک‌سازی کامل مواضع و مقاومت و سیاست دشمن نتوانست خط را به طور کامل پاک‌سازی کند. در هجوم به تنگه دولبشک نیز رزمندگان به دلیل عدم شناسایی کافی و تاریکی مطلق، نتوانستند خط اول دشمن روی دولبشک را دور بزنند، به همین دلیل، به مواضع اولیه خود بازگشتند. قرارگاه نجف نیز در این شب وارد عمل شد و از ساعت ۰۱:۳۰ بامداد از درون تنگه قمیش، نزدیک روستا، حرکت کرده و تا حدود ساعت ۰۳:۳۰ بامداد فقط توانست به نزدیکی تنگه الاغلو برسد که کمبود زمان، عدم شناسایی و ... امکان انجام عملیات را منتفی ساخت و به شب بعد موکول کرد.

در شب سوم و در مرحله دوم عملیات، هم زمان با آغاز تعرض یگان‌های پیاده، آتش توپخانه روی حدفاصل الاغلو - دولبشک متمرکز شد. سپس، نیروهای قرارگاه قدس به ابتدای دولبشک و نیروهای قرارگاه نجف به بیش از نیمی از ارتفاع الاغلو دست یافتند.

پس از عدم موفقیت قوای خودی برای تصرف کامل دو ارتفاع حساس دولبشک و الاغلو - که می‌توانست دشمن را در وضعیت نامناسبی قرار دهد - در حالی که فرماندهان قرارگاه‌ها و یگان‌ها در صدد برآمده بودند آخرین سعی خود را در شب چهارم برای پشت سرگذاردن این دو ارتفاع به کار ببرند، عراق در بعدازظهر روز سوم به قسمتی از مواضع تثبیت نشده قرارگاه قدس پاتک کرده و بخشی از نیروهای این قرارگاه را عقب راند و سپس به تقویت ابتدای الاغلو و تنگه دولبشک مبادرت ورزید. در ادامه نیز توانست قله اصلی الاغلو را بازپس گیرد. متقابلاً، قوای خودی که به دلیل عدم وجود جاده از پشتیبانی وسایل مهندسی، مهمات و ... بی‌بهره بودند و سرمای شدید نیز آنها را آزار می‌داد، عقب نشینی کردند. در نتیجه، دشمن موفق شد خود را به دهانه تنگه الاغلو برساند و دو گردان از نیروهای قرارگاه نجف را در محاصره قرار دهد. این دو گردان توانستند ساعتی بعد با استفاده از دامنه شمال گوجار که دور از دید و تیر عراقی‌ها بود، به عقب بازگردند.

در شب چهارم، قرارگاه نجف با به کارگیری دو یگان خود ضمن تصرف مواضع مورد نظر اگرچه توانست به نزدیکی قله الاغلو برسد، اما به دلایلی همچون ابهام نسبت به امکان استقرار، عدم پشتیبانی لازم، وضعیت جاده، بارش سنگین برف و ... از ادامه پیش‌روی صرف نظر کرد.

از شب پنجم، ضمن قطع بارش برف، آسمان منطقه صاف شد و زمینه مناسب برای فعالیت هوایی فراهم آمد. به این ترتیب، جنگنده‌های دشمن طی دو، سه نوبت منطقه را بمباران کردند. در اوایل صبح نیز عراق در محور آمدین پاتک کرد که ناموفق بود.

طی روز ششم، عراقی‌ها دوبار به قمیش و یک بار به بالوسه پاتک کردند و فقط توانستند خط اول خودی در بالوسه را تصرف کنند که پس از ساعاتی این خط مجدداً در اختیار نیروهای ایران قرار گرفت.

در شب هفتم و در مرحله سوم عملیات، قوای خودی مجدداً در محورهای الاغلو و دولبشک وارد عمل شده و موفق گردیدند ضمن پیش‌روی در داخل تنگه الاغلو، روی یال‌های چپ تا موازی قله اصلی الاغلو و نیز روی یال گوجار مستقر شوند. نزدیک صبح هم یال پایین قمیش پاک‌سازی شد، ولی نیروها نتوانستند روی دولبشک مستقر شوند. پس از موفقیت به دست آمده، در حالی که فرماندهی عملیات در صدد بود تا در شب بعد، ادامه ارتفاع الاغلو را تصرف کرده و ارتفاع دولبشک را نیز از ناحیه عقبه آن دور بزند، امّا پاتک دشمن در صبح روز هفتم، نیروها را مجبور کرد به غیر از گوجار از سایر مواضع به دست آمده عقب‌نشینی کنند. شب بعد، نیروهای خودی به مواضع دشمن تعرض کردند، که ناموفق بود. پس از آن، دشمن با پاتک دیگری توانست مابقی نیروهایی را که بر تنگه الاغلو مشرف بودند، عقب براند. این وضع موجب شد تا فرماندهی در اصرار به ادامه عملیات تجدید نظر کند. به این ترتیب، عملیات متوقف شد و نیروها به تثبیت مواضع متصرفه پرداختند.

نتایج عملیات

۱- در این عملیات ضمن تصرف بیش از ۷۰ درصد از اهداف و زمین‌هایی همچون ارتفاعات ویولان، گلاله، پنجه‌ای گوجار، یال چپ گوجار قمیش و ...، امکان تردد نیروهای قرارگاه رمضان به مناطق آزادشده در داخل خاک عراق فراهم شد.

۲- به اسارت درآمدن ۷۸۵ تن کشته و زخمی شدن ۲۵۰۰ تن از نیروهای عراقی.

۳- انهدام ۱۵ دستگاه تانک و نفربر، ۳۰ دستگاه خودرو و دو دستگاه مهندسی.

۴- به غنیمت درآمدن ۱۵ دستگاه تانک و نفربر، ۸ دستگاه خودرو و ۸ دستگاه مهندسی.

فهرست منابع و مآخذ

۱- گزارش ۶۷۲ مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، گزارش عملیات بیت‌المقدس ۲ جلد اول.

۲- گزارش ۰۶۷۳ مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، گزارش عملیات بیت‌المقدس ۲، جلد دوم.

۳- گزارش ۸۸۹ مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، گزارش عملیات بیت‌المقدس ۲.

۴- سند ۹۸۰۵۹ مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، ۱۳۶۶/۱۰/۲۷.

۵- سند ۰۲۹۹۵۶ مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، ۱۳۶۶/۱۰/۲۷.

۶- سند ۱۱۷۲۱۸ مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، ۱۳۶۷/۳/۱۴.

۷- سند ۲۹۷۸۳ مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، ۱۳۶۶/۹/۲۵.

۸- مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، شلمچه تا حلبچه، محمد درودیان.

۹- مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، گزارش اجمالی ۳۸ عملیات بزرگ، ابوالقاسم حبیبی، تهران: جزوه داخلی.

۱۰- مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، کارنامه نبردهای زمینی، محسن رشید و حسن دری، تهران، ۱۳۸۱.

۱۱- مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، اطلس جنگ ایران و عراق ـ فشرده نبردهای زمینی، محسن رشید، چاپ دوم ۱۳۸۹.

۱۲-مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، تنبیه متجاوز، حسین اردستانی، تهران، ۱۳۸۴.

منطقه عملیاتی بیت المقدس ۲ در شمال سلیمانیه قرار داشت و شامل ارتفاعات ویولان ،گوجار،قمیش ،دولبشک ، الاغلو و آمدین می شد. این عملیات به منظور پیشروی به سمت جنوب و غرب منطقه و با هدف کنترل شهر سلیمانیه و نزدیک شدن به سد دوکان در منطقه فلعه دیزه طرح ریزی شد . اجرای چند عملیات نا منظم توسط سپاه در مناطق کوهستانی شمال عراق و به ویژه  در فصل زمستان ، این امکان را فراهم کرد که نیروی زمینی سپاه، عملیات منظم جدیدی را  برای اجرا در زمستان ۱۳۶۶ طرح ریزی نماید.

پس از انجام شناسایی های لازم، عملیات بیت المقدس۲ در ۲۵ دی ماه با رمز "یا زهرا (س)" در منطقه ای به وسعت ۱۳۰ کیلومتر مربع در جنوب غربی سردشت اجرا شد اما به علت بارش برف سنگین و سرمای شدید، رزمندگان اسلام به تمامی هدف های تعیین شده نرسیدند و فقط موفق شدند ارتفاعات قمیش- شاخ بالوسه- یولان و تنگه گوجار را در شمال شرقی سلیمانیه عراق تصرف کنند. در این عملیات ۲۵۰۰ نفر از نیروهای عراقی کشته و زخمی شدند و ۹۲۰ نفر نیز به اسارت نیروهای عمل کننده در آمدند.

منبع: اطلس راهنما ۱۲- آذربایجان غربی در جنگ با ضد انقلاب و دفاع، صفحه ۱۸۸