به گزارش ثریا پنجم شعبان، روزی است که تاریخ، تولد انسانی را در آغوش کشید که قرار بود «عبادت» را معنا کند و «صبر» را به اوج برساند. چهارمین امام معصوم، حضرت علی بن حسین (علیه‌السلام)، ملقب به زین‌العابدین و سیدالساجدین، در چنین روزی چشم به جهان گشود؛ شخصیتی که جد بزرگوارشان، حضرت امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام)، سال‌ها پیش از تولدش، او را «بهترین اهل زمین پس از پدرش» معرفی کرده بودند؛ نویدی الهی از ولادت انسانی که قرار بود آیینه‌دار ایمان، صبر و بندگی باشد.

ولادت این امام در پنجشنبه، پنجم شعبان سال ۳۸ هجری قمری در مدینه منوره رخ داد؛ شهری که همواره خاستگاه نور و حقیقت بوده و بار دیگر شاهد شکفتن گلی از بوستان اهل‌بیت (علیهم‌السلام) شد.

مادری از سرزمین نور و رنج

مادر بزرگوار امام سجاد (علیه‌السلام)، بنا بر قول مشهور، شهربانو، دختر یزدگرد سوم، آخرین پادشاه ساسانی بود؛ بانویی نجیب که از دل تحولات بزرگ تاریخی، به دامان اهل‌بیت پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) راه یافت. اسارت او در جریان جنگ میان ایران و عرب، آغاز مسیری بود که به ازدواج با حضرت امام حسین (علیه‌السلام) انجامید؛ مسیری که با ایمان، رؤیای صادقه و انتخابی آگاهانه به اسلام ختم شد.

در منابع تاریخی، نام‌های متعددی برای این بانوی بزرگوار ذکر شده است؛ از جمله شهربانویه، شاه‌زنان، جهان‌شاه، شهرناز، خوله، سلافه، غزاله، سلامه، مریم و فاطمه. این تنوع اسامی، خود گواهی بر عظمت و گستردگی حضور او در حافظه تاریخی مسلمانان است، هرچند آنچه در میان شیعه شهرت یافته، نام شهربانو ست.

درباره نسب پدری او نیز اختلافاتی در منابع دیده می‌شود، اما بیشتر مورخان، پدرش را همان یزدگرد سوم دانسته‌اند. نبود نام شهربانو در فهرست فرزندان شناخته‌شده یزدگرد، منشأ برخی اختلافات شده، با این حال گزارش یعقوبی – مورخ قرن سوم هجری – که مادر امام سجاد (علیه‌السلام) را «جرار بنت یزدجرد» معرفی می‌کند، از اعتبار ویژه‌ای برخوردار است.

تولدی که با فراق گره خورد

چند روزی بیش از ولادت امام سجاد (علیه‌السلام) نگذشته بود که مادر بزرگوارشان دار فانی را وداع گفت. این فقدان زودهنگام، نخستین تجربه رنج در زندگی امام بود. امام حسین (علیه‌السلام) برای فرزند عزیزش دایه‌ای برگزید تا نقش مادر را در تربیت او ایفا کند. همین دایه، چنان در جان امام جای گرفت که حضرت تا پایان عمر، او را «مادر» خطاب می‌کردند.

اوج ادب، تواضع و عظمت روحی امام در رفتار ایشان با مادر ناتنی خود نیز جلوه‌گر بود؛ چنان‌که هیچ‌گاه با او هم‌غذا نمی‌شدند و می‌فرمودند: «می‌ترسم مادرم قصد لقمه‌ای کند و من پیشی بگیرم و عاق شوم.»

در سایه‌سار امامت و کودکی در کنار بزرگان

دو سال نخست زندگی امام سجاد (علیه‌السلام) در دوران خلافت جد بزرگوارشان، حضرت امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) سپری شد. پس از آن، حدود ده سال در عصر امامت عموی گرامی‌شان، امام حسن مجتبی (علیه‌السلام)، زیستند. نوجوانی امام نیز در کنار پدر بزرگوارشان، حضرت امام حسین (علیه‌السلام) گذشت؛ دورانی که سرشار از تربیت، معرفت و آمادگی برای رسالتی عظیم بود.

کربلا؛ مدرسه صبر و بیداری

در واقعه عاشورا، امام سجاد (علیه‌السلام) ۲۴ سال داشتند. بیماری شدید، ایشان را از حضور در میدان نبرد بازداشت، اما این بیماری، تقدیر الهی برای بقای امامت بود. پس از شهادت امام حسین (علیه‌السلام)، حضرت سجاد (علیه‌السلام) همراه با اهل‌بیت، طعم تلخ اسارت را چشیدند؛ از کربلا تا کوفه و از کوفه تا شام.

در کاخ یزید، خطبه‌ای تاریخی ایراد کردند که پرده از چهره واقعی حکومت اموی برداشت و افکار عمومی شام را نسبت به حقیقت حادثه کربلا بیدار ساخت. آن خطبه، فریادی از جنس حقیقت بود؛ فریادی آرام، اما کوبنده.

امامت در عصر خفقان

پس از شهادت پدر، امام سجاد (علیه‌السلام) به مدت ۳۵ سال عهده‌دار منصب الهی امامت شدند؛ دورانی که با شدیدترین فشارها و اختناق‌های سیاسی حکومت اموی همراه بود. در چنین شرایطی، امام راهی نو برگزید: تربیت انسان از مسیر دعا، اخلاق و معنویت.

ثمره این مسیر، گنجینه‌ای بی‌بدیل به نام صحیفه سجادیه است؛ مجموعه‌ای از دعاها که نه‌تنها مناجات با خدا، بلکه منشور تربیت فردی و اجتماعی انسان مؤمن به شمار می‌رود.

زینت عبادت‌کنندگان

القاب فراوان امام سجاد (علیه‌السلام) در منابع تاریخی، بازتاب‌دهنده عظمت معنوی ایشان است. القابی چون: زین‌العابدین، سیدالعابدین، ذوالثفنات، سجاد، وارث علم النبیین، امام المؤمنین و… هر یک جلوه‌ای از کمالات آن حضرت را بازگو می‌کند.

درباره لقب زین‌العابدین، روایات متعددی نقل شده است؛ از جمله ندای آسمانی در قیامت که نام او را فرا می‌خواند، و داستان نماز شبی که شیطان نتوانست حضور قلب امام را مخدوش سازد و در نهایت، صدایی غیبی شنیده شد که فرمود: «أنت زین‌العابدین».

صبر؛ ستون شخصیت امام

امام زین‌العابدین (علیه‌السلام) تجسم کامل صبر بود؛ صبر در مصیبت، صبر در طاعت و صبر در برابر ظلم. نهضت عاشورا، میدان بروز این صبر عظیم بود. آن حضرت، با تحمل مصائب بی‌شمار، نشان دادند که صبر، راه رسیدن به امامت و هدایت است.

عزت نفس؛ میراث علوی

یکی از ویژگی‌های برجسته امام، پاسداری از عزت نفس بود. ایشان هرگز حاضر نشدند کوچک‌ترین نشانه‌ای از ذلت را بپذیرند و می‌فرمودند: «برای هیچ بهره‌ای از ذلت، شتران سرخ‌مو را نمی‌خواهم.»

تواضع، عفو و کرامت

تواضع امام سجاد (علیه‌السلام) در رفتار با دوست و دشمن جلوه‌گر بود. برخورد کریمانه ایشان با مردی که به حضرت ناسزا گفته بود، نمونه‌ای روشن از اخلاق الهی امام است؛ رفتاری که نه‌تنها کینه را خاموش کرد، بلکه دل دشمن را نیز فتح نمود.

شب‌های بی‌نام و نشان

از زیباترین جلوه‌های زندگی امام، انفاق پنهانی ایشان بود. شب‌ها، ناشناس و با کیسه‌هایی از غذا و پول، در خانه نیازمندان مدینه را می‌کوبیدند. پس از شهادت حضرت بود که فقرا دریافتند نان شبشان از کدام دست کریمانه می‌رسیده است.

غروب غربت

سرانجام، امام سجاد (علیه‌السلام) در سال ۹۴ هجری قمری، به دسیسه ولید بن عبدالملک مسموم و به شهادت رسیدند و در قبرستان بقیع، در کنار عموی بزرگوارشان امام حسن مجتبی (علیه‌السلام) به خاک سپرده شدند؛ قبری بی‌نشان، اما نامی جاودانه در تاریخ.

منبع:

_«آفتاب در سجده»/سمیه مصطفی‌پور/ انتشارات شهید کاظمی