به گزارش ثریا کتاب صد و یک مناظره جالب و خواندنی به قلم محمد محمدی اشتهاردی به گردآوری مناظرات مختلف پیرامون مسائل اعتقادی و دینی پرداخته که حوزه‌نیوز در شماره‌های مختلف به انتشار آن خواهد پرداخت.

شاگرد: من وقتی که آیات قرآن را میخوانم و بعضی از آیات را با بعضی دیگر، کنار هم قرار می‌دهم یکنوع اختلافی بین آن دو آیه می‌نگرم، علت چیست؟ مگر در کلام خدا، اختلافی وجود دارد؟

استاد: هرگز در کلام خدا اختلافی نیست و هیچگونه تضادی در میان آیات قرآن وجود ندارد و در خود قرآن در آیه ۸۲ سوره نساء می‌خوانیم:

«وَلَوْ کَانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلافاً کثیراً» : و اگر قرآن از ناحیه غیر خدا بود، اختلافات فراوانی در آن می یافتند.

و این یکی از دلائل حقانیت قرآن است که در سراسر آن تضاد و اختلافی نیست و همین عدم اختلاف، سند زنده ای بر اعجاز قرآن است و بیانگر آن است که قرآن زائیده فکر بشر نیست بلکه از طرف خدا نازل شده است .

شاگرد: پس چه طور شده که من گاهی در مقایسه بین آیات قرآن، چنین احساسی را می‌کنم که گوئی، اختلافی وجود دارد؟

استاد: یکی دو نمونه از مقایسه خود را بیان کن تا با بررسی آن روشن شود که آیا اختلافی وجود دارد یا نه؟

شاگرد: به عنوان مثال دو نمونه را ذکر میکنم

قرآن در بعضی از آیات آن قدر مقام انسان را بالا برده و به او بهاء داده که می فرماید:

«فَإِذَا سَوَیْتُهُ وَنَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِینَ» هنگامی که آدم را (انسان را) موزون نمودم و از روح خودم در آن دمیدم، او را سجده کنید» (سوره صاد - ۷۲ و سوره حجر - ۲۹)

ولی در بعضی دیگر از آیات آنچنان مقام انسان را پائین آورده که او را همانند چهارپایان بلکه پائین تر خوانده است، چنانکه در آیه ۱۷۹ سوره انعام می خوانیم:

«وَلَقَدْ ذَرَانَا لِجَهَنَّمَ کَثِیراً مِنَ الْجِنِّ وَالانْسِ لَهُمْ قُلُوبُ لَا یَفْقَهُونَ بها وَلَهُمْ أَعْیُنَ لا یُبْصِرُونَ بِها وَلَهُمْ آذَانَ لَا یَسْمَعُونَ بِها أُولَئِکَ کَالأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَئِکَ هُمُ الْغَافِلُونَ»

قطعاً گروه بسیاری از جن و انس را برای دوزخ آفریدیم، آنها دلهائی (عقلها) دارند که با آن نمی‌فهمند و چشمانی دارند که با آن نمی‌بینند و گوشهایی دارند که با آن نمی‌شنوند، آنها همانند چهار پایان بلکه گمراه‌ترند، آنان غافلانند.

استاد: بین این دو آیه مذکور هیچ گونه اختلافی نیست، بلکه این دو آیه انسانها را بر دو دسته نموده، خوبان و بدان، خوبان آنقدر در پیشگاه خدا دارای مقام هستند که مسجود فرشتگان می باشند، و خداوند به فرشتگان فرمان داده که به خاطر وجود آنها، سجده شکر بجا آورند، ولی بدان به قدری در مقام پائین هستند که از

حیوانات پست‌ترند، زیرا با وجود داشتن گوهر گرانبهای عقل، راه حیوانات را پیموده‌اند.

بنابراین، بهاء دادن آیه نخست به انسان، مربوط به جنبه‌های مثبت و استعدادهای عالی انسانی که موجب کسب ارزشها می‌شوند می‌باشد و آیه دوم مربوط به جنبه های منفی انسان است که او با اختیار خود آن‌همه استعدادهای رشد و تکامل خود را رها کرده و اسیر غرائز حیوانی خود شده است.

شاگرد: از بیانات قانع کننده شما سپاسگزارم، اینک اگر اجازه بدهید، نمونه دیگری را ذکر کنم.

استاد: بفرمائید آزاد هستید.

شاگرد: در آیه ۳ سوره نساء می خوانیم :

«فَانْکِحُوا مَا طَابَ لَکُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَی وَثُلاثَ وَرُبَاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً»

با زنان پاک، ازدواج کنید دو یا سه یا چهار همسر (ولی) اگر می‌ترسید عدالت را در مورد همسران متعدد رعایت نکنید تنها به یک همسر قناعت نمائید.

مطابق این آیه در اسلام انتخاب همسر تا چهار عدد برای مرد در صورت رعایت عدالت جایز است.

ولی در آیه ۱۲۹ همین سوره می خوانیم:

«وَلَنْ تَسْتَطِیعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَیْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ» و هرگز نمی‌توانید در میان زنان عدالت کنید، هر چند کوشش نمائید.

نتیجه اینکه طبق آیه نخست تعدد زوجات، جایز است و مشروط به رعایت عدالت میباشد ولی طبق آیه دوم، به خاطر اینکه رعایت عدالت بین همسران ممکن نیست پس انتخاب بیش از یک همسر جایز نیست به این ترتیب بین این دو آیه یکنوع اختلاف و دوگانگی وجود دارد.

استاد: اتفاقاً همین مطلب در عصر امام صادق (ع) از طرف منکران خدا مانند ابن أبی العوجاء مطرح شد، و هشام بن حکم پاسخ این اشکال را از امام صادق (ع) گرفت و به اشکال‌کنندگان جواب داد و آنها قانع شدند ۲ آن جواب این است که :

عدالت در آیه نخست به معنی عدالت در رفتار و کردار و حقوق همسری است، ولی عدالت در آیه دوم به معنی عدالت در تمایلات قلبی است، بنابراین تضادی بین این دو آیه نیست اگر کسی رعایت عدالت بین همسران در رفتار و کردار کند گرچه نتواند رعایت عدالت در تمایلات قلبی را بنماید می‌تواند دارای چند همسر تا چهار

عدد باشد.

شاگرد: چرا عدالت در این دو آیه را دو گونه معنی کنیم، با اینکه عدالت یک معنی دارد؟

استاد: از نظر ادبی اگر قرینه‌ای در کار باشد، می‌توان از واژه‌ای، معنی مجازی یا معنی باطنی آن اراده شود

در دو آیه مورد بحث قرینه روشنی وجود دارد که منظور از عدالت در آیه نخست عدالت در رفتار و کردار است چنانکه ظاهر آیه، همین مطلب را اقتضا می‌کند ولی در آیه دوم در دنبال آیه می‌خوانیم: «فَلَا تَمِیلُوا کُلَّ الْمَیْلِ فَتَذَرُوها کَالْمُعَلَّقَةِ» تمام تمایل خود را متوجه یکی از همسرانتان نسازید که دیگری را به صورت رها شده

و بلا تکلیف درآورید.

از این فراز فهمیده می‌شود که منظور از عدم استطاعت بر رعایت عدالت که در آغاز آیه آمده عدم آن در تمایلات قلبی است نه عدم آن در رفتار و کردار و رعایت حقوق همسران. بنابراین هیچگونه تضادی بین این دو آیه وجود ندارد.

پی‌نوشت:

۱. همان مدرک، حدیث ۳۴۱۲۶

۲. تفسیر برهان ، ج ۱، ص ۲۲۰ .