به گزارش ثریا - این تیم با یک آناکوندای عظیم روبه‌رو شد که نه‌تنها گروه فیلم‌برداری را شگفت‌زده کرد، بلکه درک علمی از این مارها و فشارهای محیطی که در آمازون با آن روبه‌رو هستند دگرگون کرد. 

رویارویی یک مار عظیم با یک چهره مشهور سینمایی

این لحظه در جریان تولید برنامه‌ی «از قطب تا قطب با ویل اسمیت» رخ داد. این گروه سینمایی همراه پروفسور برایان فرای، متخصص زهر و خزندگان دانشگاه کوئینزلند بود که درباره اثرات بلندمدت استخراج نفت بر اکوسیستم‌های آمازون تحقیق میکند. 

این گروه با راهنمایی کارشناسان بومی وائورانی، از جویبارهای باریک و جنگل‌های آب‌گرفته عبور می‌کرد. شرایط بسیار سخت بود: آب تا سینه می‌رسید، گل‌ولای غلیظ بود و کمابیش هیچ دیدی وجود نداشت. ناگهان شکل یک مار عظیم زیر سطح کدر آب ظاهر شد و درست مقابل غواصان بالا آمد. 

آناکونداهای سبز هم‌اکنون نیز از سنگین‌ترین مارهای کره زمین هستند. نمونه‌ای با این طول، شکارچی رده‌بالا در اوج توان بدنی محسوب می‌شود که قادر است کایمن‌ها، برگچه‌خوارها و پرندگان بزرگ آبچر را از پای درآورد. 

ویل اسمیت که برای اجرای برنامه حضور داشت و نه کار مستقیم با حیات‌وحش، نظاره‌گر بود در حالی که دانشمندان با دقت اطراف مار کار می‌کردند. آنچه با یک صحنه دراماتیک مقابل دوربین آغاز شد، به‌زودی به پایه‌ای برای پژوهش‌هایی با پیامدهای گسترده تبدیل شد. 

تفاوت چشمگیر میان آناکونداهای نر و ماده

تیم فرای در حال جمع‌آوری داده‌هایی درباره آناکونداها بود، از جمله اندازه‌گیری‌های بدنی، نمونه‌های خون و بافت پوست برای آزمایش‌های ژنتیکی. هدف، ارتباط دادن سلامت مارها با سطح آلودگی در رودخانه‌هایی بود که تحت تأثیر فعالیت‌های نفتی مجاور قرار دارند. 

یکی از کشفیات مهم به تفاوت‌های چشمگیر اندازه میان دو جنس مربوط می‌شد. در حالی که تصاویر رایج اغلب بر ماده‌های عظیم تمرکز دارند، یافته‌ها واقعیتی ظریف‌تر را نشان دادند. 

ماده‌ها همواره تا حدود پنج متر رشد می‌کنند، اما در برخی مناطق، نرها می‌توانند بلندتر و حجیم‌تر شوند که بر راهبردهای شکار و انتخاب رژیم غذایی آن‌ها اثر می‌گذارد. 

این تفاوت‌های فیزیکی به تفاوت‌های رفتاری مشخصی منجر می‌شود: 

• نرهای بزرگ اغلب از پرندگان آبچر و جانوران آبزی تغذیه می‌کنند که آلاینده‌ها را از آب و رسوبات در خود انباشته می‌کنند. 
• ماده‌ها بیشتر پستانداران علف‌خوار مانند برگچه‌خوارها را شکار می‌کنند که در حاشیه رودخانه‌ها تغذیه می‌کنند. 
• مارهای بزرگ‌تر به انرژی بیشتری نیاز دارند و همین آن‌ها را به سوی طعمه‌هایی بالاتر در زنجیره غذایی سوق می‌دهد. 

به‌عنوان شکارچیان رأس هرم غذایی، آناکونداها به شاخص‌های طبیعی آلودگی محیطی تبدیل می‌شوند. سموم موجود در آب، ماهی‌ها، پرندگان و پستانداران به‌تدریج در بدن آن‌ها انباشته می‌شود. 

آلودگی ثبت‌شده در زیست‌شناسی آناکوندا

تیم پژوهشی از این خزندگان قدرتمند به‌عنوان نشانگرهای زیستی استفاده کرد و نمونه‌های بافتی را از نظر فلزات سنگین مانند سرب و کادمیم (موادی که معمولاً با استخراج نفت، نشت‌ها و رواناب‌های صنعتی مرتبط هستند) بررسی کرد. 

نتایج نشان داد آناکونداهای نر تا ۱۰۰۰ درصد غلظت بالاتری از سرب و کادمیم نسبت به ماده‌هایی دارند که در همان محیط‌ها زندگی می‌کنند. 

این اختلاف تا حد زیادی ناشی از رژیم غذایی است. پرندگان آبچر فلزات را از طریق ماهی‌های آلوده، بی‌مهرگان و رسوبات جذب می‌کنند. وقتی مارها این پرندگان را می‌خورند، سموم بیشتر متراکم می‌شود. 

قرارگیری در معرض سطوح بالای فلزات سنگین با موارد زیر مرتبط است: 

• کاهش باروری نرها و رشد غیرطبیعی اسپرم
• آسیب کبد و کلیه
• اختلالات هورمونی مؤثر بر رشد و تولیدمثل

فرای هشدار داده که آلودگی هیدروکربنی در ظاهر باروری نرهای آناکوندای آمازونی را مختل می‌کند و خطرات جدی برای جمعیت‌هایی ایجاد می‌کند که پیش‌تر هم به‌دلیل از دست رفتن زیستگاه تهدید شده‌اند. 

دو آناکوندا که یکسان به نظر می‌رسند اما نیستند

فراتر از مطالعات آلودگی، آزمایش‌های ژنتیکی کشف مهم دیگری هم به همراه داشت. نمونه‌ها از سامانه‌های رودخانه‌ای مختلف نشان دادند آنچه مدت‌ها یک گونه واحد آناکوندای سبز تصور می‌شد، در واقع دست‌کم از دو گونه متمایز تشکیل شده است. مشخص شد آناکونداهای اکوآدور و برزیل از نظر ژنتیکی جدا هستند، با وجود اینکه از نظر ظاهر و رفتار شباهت دارند. 

مارهای اکوآدوری همواره بزرگ‌تر بودند و بزرگ‌ترین ماده‌ها حدود یک متر از همتایان برزیلی خود بلندتر بودند. مار عظیمی که در پروژه ویل اسمیت فیلم‌برداری شد، با الگوی اکوآدوری همخوانی دارد. گونه برزیلی گستره پراکندگی محدودتری دارد. فشارهای هم‌زمان ناشی از استخراج نفت، جنگل‌زدایی و کوچک شدن تالاب‌ها آینده آن را نامطمئن‌تر کرده است. 

چرا تفکیک گونه‌ها اولویت‌های حفاظتی را تغییر می‌دهد

به‌رسمیت شناختن دو گونه‌ی جداگانه، چشم‌انداز حفاظتی آن‌ها را به‌طور اساسی تغییر می‌دهد. جانوری که پیش‌تر گسترده تصور می‌شد، اکنون به این صورت دیده می‌شود: 

• یک گونه اکوآدوری با زیستگاهی گسترده‌تر اما تحت فشار
• یک گونه برزیلی با پراکندگی محدودتر و مواجهه بیشتر با فعالیت‌های نفتی

تأمین مالی حفاظت، حمایت‌های قانونی و برنامه‌ریزی زیستگاه اغلب بر طبقه‌بندی در سطح گونه متکی است. گونه‌ای تازه‌شناخته‌شده با پراکندگی محدود می‌تواند به‌سرعت به موردی با اولویت حفاظتی بالا تبدیل شود، به‌ویژه زمانی که آلودگی، تواناییِ تولیدمثل آن را تهدید می‌کند. 

آناکونداها؛ نگهبانان سلامت اکوسیستم آمازون

آناکونداها در رأس شبکه غذایی قرار دارند. این موقعیت به آن‌ها قدرت می‌دهد، اما در عین حال آسیب‌پذیرشان می‌کند. آن‌ها به تالاب‌های سالم، طعمه فراوان و آب پاک وابسته هستند. وقتی خطوطِ لوله‌ی نفت نشت می‌کنند یا حفاری رودخانه‌ها را آلوده می‌کند، اثرات آن به سطوح بالاتر سرایت می‌کند. 

جوامع وائورانی که به تیم فرای کمک می‌کردند این تغییرات را از نزدیک مشاهده می‌کنند. آبراهه‌های آلوده یعنی ماهی کمتر، دام‌های ناسالم و مناطق شکارِ مختل‌شده. وضعیت مارها، از جمله غول فیلم‌برداری‌شده، بازتاب سلامت کل اکوسیستم است. 

آناکوندای ۷.۵ متری چیزی فراتر از یک لحظه تماشایی تلویزیونی است. این مار گواه زنده‌ای است از اینکه فعالیت صنعتی تا چه اندازه می‌تواند به اعماق جنگل بارانی دست‌نخورده نفوذ کند. 

اگر آلودگی بدونِ کنترل ادامه یابد، چنین غول‌هایی ممکن است به‌تدریج نادرتر شوند؛ نه به‌دلیل شکار، بلکه چون بنیان‌های اکولوژیکی پشتیبان آن‌ها شروع به فروپاشی می‌کند. 

درک فلزات سنگین و تجمع زیستی

دو مفهوم علمی پایه این پژوهش را تشکیل می‌دهند: فلزات سنگین و تجمع زیستی. فلزات سنگین از جمله سرب و کادمیم، حتی در سطوح پایین هم سمی هستند. در مناطق نفت‌خیز، آن‌ها می‌توانند وارد خاک و آبراهه‌ها شوند و به رسوبات و حیات میکروسکوپی بچسبند. 

تجمع زیستی توضیح می‌دهد که سموم چگونه در طول زمان انباشته می‌شوند. جانداران کوچک مقادیر ناچیزی را جذب می‌کنند. جانوران بزرگ‌تر تعداد زیادی از آن‌ها را می‌خورند و فلزات را در بافت‌های خود متمرکز می‌کنند. شکارچیان رأس هرم غذایی مانند آناکونداها در نهایت بالاترین بار سمی را حمل می‌کنند. 

فرایندهای مشابهی جوامع انسانی وابسته به رودخانه‌های آلوده برای تأمین غذا را هم تحت تأثیر قرار می‌دهد. علائم اغلب به‌کندی ظاهر می‌شوند و همین امر مطالعات علمی بلندمدت را برای شناسایی علت ضروری می‌سازد. 

معنای این کشف برای پژوهش‌های آینده آمازون 

مأموریت‌های مستندسازی اغلب بر ثبت تصاویر دراماتیک تمرکز می‌کنند و سپس پایان می‌یابند. این پروژه رویکردی متفاوت را نشان داد. با ادغام دانشمندان در یک گروه تولید با محوریت چهره مشهور، تیم با داده‌هایی بازگشت که هم علم و هم سیاست‌های حفاظتی را دگرگون می‌کند. 

مأموریت‌های آینده می‌توانند بودجه‌های فیلم‌سازی را با پایش بلندمدت محیطی ترکیب کنند، از جمله نمونه‌برداری منظم از آب، ماهی‌ها و شکارچیان رأس هرم غذایی. همچنین می‌توان جوامع محلی را آموزش داد تا بین بازدیدها بررسی‌های پایه را انجام دهند. 

برای هر کسی که در رودخانه‌های آمازون کاوش می‌کند، پیام روشن است: شاخص‌ترین جانوران (مارهای عظیم، کایمن‌ها و حواصیل‌ها) آخرین دریافت‌کنندگان هر آن چیزی هستند که در بالادست رخ می‌دهد. سلامت، تعداد و رفتار آن‌ها هشدارهای زودهنگامی درباره فشارهای وارد بر جنگل بارانی ارائه می‌دهد، مدت‌ها پیش از آنکه این تأثیرات به تیترهای جهانی راه یابد.

منبع : اناکونداها