به گزارش ثریا عطاالله پورعباسی دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی معاونت علمی ریاست جمهوری، در نشست خبری ۲۴ خردادماه، ضمن تشریح اقدامات یک‌ساله این ستاد، بر ضرورت توجه به حوزه علوم شناختی در معادلات نوین جهانی و اهمیت راهبردی «جنگ شناختی» تأکید کرد.

تغییر پارادایم در جنگ‌های نوین؛ نبرد در میدان شناخت

پورعباسی با بیان اینکه تغییر پارادایم در جنگ‌ها به سمتی رفته است که «شناخت» انسان به میدان اصلی نبرد تبدیل شده، اظهار کرد: امروزه تحلیل‌ها نشان می‌دهد که عرصه اصلی درگیری‌ها، چه در وقایع اخیر منطقه و چه در سایر چالش‌های سال‌های اخیر، جنگ مغزهاست. جنگ شناختی ابعاد و مؤلفه‌های پیچیده‌ای دارد که نهادهای مختلفی در آن درگیر هستند؛ با این حال، یکی از مهم‌ترین ابعاد این نبرد، مسئله «تاب‌آوری شناختی» جامعه است.

وی با اشاره به هجمه‌های رسانه‌ای علیه کشورمان افزود: در وقایع اخیر، شاهد بودیم که رسانه‌های بیگانه و جریان‌های خارجی تا چه حد تلاش کردند با تغییر در ادراک عمومی، بر تصمیم‌گیری‌ها و کارکردهای شناختی جامعه ما تأثیر بگذارند، اما در عمل با سدی مستحکم روبرو شدند.

شکست مدل‌های مرسوم روان‌شناختی در مواجهه با رفتار ایرانیان

دبیر ستاد توسعه علوم شناختی در ادامه به تحلیل رفتار جامعه ایرانی در شرایط بحرانی پرداخت و گفت: جامعه ایرانی الگویی از تاب‌آوری شناختی را به جهان ارائه داد که بر اساس نظر بسیاری از متخصصان این حوزه، نمونه آن در جای دیگری از دنیا دیده نمی‌شود.

وی در تبیین این موضوع افزود: بر اساس چارچوب‌های منطقی و شناختی مرسوم، وقتی در یک ناحیه ناامنی ایجاد می‌شود، انسان به‌صورت غریزی و منطقی باید از آن محل اجتناب کند تا آسیب نبیند. اما در ایران شاهد بودیم که در موارد مشابه، مردم نه‌تنها صحنه را ترک نکردند، بلکه به نشانه حمایت، دقیقاً در آن محل حضور یافتند. این رفتار، برخلاف پیش‌بینی‌های مدل‌های رایج روان‌شناختی است و نشان‌دهنده یک تاب‌آوری شناختی منحصربه‌فرد در جامعه ماست.

پورعباسی خاطرنشان کرد که ستاد توسعه علوم شناختی با تمرکز بر این مؤلفه‌ها، حمایت‌های ویژه‌ای از پژوهش‌ها و فعالیت‌های علمی در این حوزه را در دستور کار قرار داده است تا ضمن تبیین علمی این الگوها، زمینه‌های لازم برای تقویت هرچه بیشتر اقتدار شناختی کشور فراهم شود.

بازار فناوری‌های شناختی ایران باید طی ۱۰ سال چهار برابر شود

دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی معاونت علمی ریاست جمهوری، با اشاره به ضرورت معرفی الگوی تاب‌آوری شناختی ایران در سطح جهانی گفت: جامعه ایرانی در دوره اخیر الگویی از تاب‌آوری شناختی را به نمایش گذاشت که لازم است به عنوان یک الگوی برتر در جهان تبیین و معرفی شود.

تدوین بسته‌های سیاستی برای ارتقای تاب‌آوری شناختی جامعه

وی افزود: یکی از مهم‌ترین عرصه‌های حضور علوم شناختی در این دوره، تحلیل و پشتیبانی علمی از پدیده‌هایی بود که در جامعه مشاهده شد. ستاد توسعه علوم شناختی نیز از همان ابتدای این دوره تلاش کرد برای گروه‌های مختلف مخاطب، محتوای دانشی و کاربردی در حوزه شناختی فراهم کند.

پورعباسی با اشاره به اقدامات ستاد در این زمینه اظهار کرد: یکی از نخستین اقدامات ستاد، تدوین گزاره‌ها و برگه‌های سیاستی برای سیاست‌گذارانی بود که باید برای ارتقای تاب‌آوری شناختی جامعه تصمیم‌سازی و سیاست‌گذاری می‌کردند. این مجموعه در قالب ۱۰ گزاره سیاستی و با بهره‌گیری از ظرفیت استادان و متخصصان حوزه شناختی تهیه شد و در کوتاه‌ترین زمان در اختیار سیاست‌گذاران قرار گرفت.

انتشار مستند علمی برای مدیران و متخصصان سایر حوزه‌ها

وی ادامه داد: گروه دیگری از مخاطبان ما، متخصصان حوزه‌های دیگر بودند که در این دوره به دانش شناختی نیاز داشتند. به همین منظور با گردآوری دیدگاه‌های متخصصان و صاحب‌نظران علوم شناختی، مجموعه‌ای در قالب مستند علمی تهیه و از مسیرهای مشخص برای مدیران و تصمیم‌گیران سایر نهادها ارسال شد. این مجموعه اکنون در قالب کتاب نیز منتشر شده و در سایت ستاد در دسترس قرار گرفته است.

دبیر ستاد توسعه علوم شناختی همچنین به تولید محتوای عمومی در این حوزه اشاره کرد و گفت: مجموعه‌ای از کدهای رفتاری شناختی با مخاطب عموم جامعه تدوین شد که در آن ۶۰ رفتار ارتقادهنده تاب‌آوری شناختی احصا شد. این مجموعه با همکاری گروهی از متخصصان در قالب پوسترهای آموزشی طراحی شد تا در شبکه‌های اجتماعی به‌صورت گسترده بازنشر شود. خوشبختانه این محتوا با استقبال خوبی روبه‌رو شد و بیش از ۲۰۰ هزار بار دریافت شد.

زیست‌بوم علوم شناختی ایران با ۱۰ هزار فعال

پورعباسی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به ظرفیت زیست‌بوم علوم شناختی کشور اظهار کرد: زیست‌بوم علوم شناختی کشور امروز با حدود ۱۰ هزار پژوهشگر و فعال در حوزه‌های مختلف علمی، سیاست‌گذاری، تصمیم‌گیری و حتی مدیریت رسانه شکل گرفته و در طول این دوره توانسته نقش مؤثری در کمک به عملکرد شناختی کشور ایفا کند.

وی افزود: این ظرفیت حاصل حدود ۱۵ سال تلاش برای شکل‌گیری و توسعه این زیست‌بوم است. در این مسیر باید از استاد فقید، مرحوم شهید خرازی یاد کرد که با همت ایشان سند راهبردی توسعه علوم شناختی در سال ۱۳۹۰ تصویب شد و پس از آن ستاد توسعه علوم شناختی شکل گرفت.

به گفته پورعباسی، زیست‌بومی که با تلاش پیشگامان این حوزه شکل گرفت، امروز به بلوغی رسیده که می‌تواند در بزنگاه‌های مهم در خدمت کشور قرار گیرد.

فعالیت ۱۶۰ شرکت در حوزه فناوری‌های عصبی و شناختی

دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی با تشریح ظرفیت فناورانه کشور در این حوزه گفت: در حال حاضر حدود هزار نفر فناور در بستر نزدیک به ۱۶۰ شرکت فعال در حوزه فناوری‌های عصبی و شناختی فعالیت می‌کنند و بخشی از نیازهای فناورانه کشور را پاسخ می‌دهند.

وی ادامه داد: از میان این شرکت‌ها، حدود ۶۰ شرکت دانش‌بنیان هستند و تاکنون حدود ۷۰ محصول فناورانه در حوزه علوم شناختی در کشور به مرحله تجاری‌سازی رسیده است. ایران امروز از نظر دانش فنی در برخی فناوری‌های عصبی تقریباً به خودکفایی رسیده است.

پورعباسی با اشاره به فناوری‌های پیشرفته در این حوزه گفت: در فناوری‌هایی مانند تحریک عمقی مغز، ارگانوئیدهای مغزی، مغز مصنوعی و همچنین فناوری‌های مبتنی بر سلول‌درمانی برای درمان اختلالات عصبی، دانش فنی در کشور شکل گرفته است. البته برخی از این فناوری‌ها هنوز تا مرحله تجاری‌سازی فاصله دارند، اما دستیابی به دانش فنی گام بسیار مهمی در این مسیر محسوب می‌شود.

بازار فناوری‌های شناختی باید به ۶۰۰ میلیون دلار برسد

وی با اشاره به اندازه بازار این حوزه در کشور گفت: برآوردهای ما نشان می‌دهد اندازه بازار فناوری‌های شناختی در ایران در حال حاضر حدود ۱۵۰ میلیون دلار است، در حالی که ظرفیت کشور بسیار بیشتر از این رقم است.

پورعباسی افزود: بر اساس مدل‌های مقایسه‌ای و متناسب با جمعیت کشور، اندازه بازار فناوری‌های شناختی ایران در افق سال ۲۰۳۴ باید به حدود ۶۰۰ میلیون دلار برسد؛ به عبارت دیگر لازم است طی حدود ۱۰ سال آینده اندازه این بازار چهار برابر شود.

دبیر ستاد توسعه علوم شناختی تأکید کرد: اگر اندازه بازار فناوری متناسب با جمعیت کشور نباشد، ناچار به واردات فناوری خواهیم بود؛ آن هم در حوزه‌هایی که برخی از آن‌ها مستقیماً با سلامت و درمان مردم در ارتباط است. بنابراین افزایش سهم بازار داخلی در این حوزه یک ضرورت راهبردی محسوب می‌شود.

لزوم افزایش تعداد فعالان زیست‌بوم علوم شناختی

وی گفت: برای رسیدن به این هدف باید تعداد فعالان زیست‌بوم علوم شناختی از حدود ۱۰ هزار نفر به ۳۰ هزار نفر افزایش یابد. همچنین نسبت فناوران به پژوهشگران باید اصلاح شود، به‌گونه‌ای که به ازای هر سه پژوهشگر یک فناور در این حوزه فعالیت کند.

پورعباسی خاطرنشان کرد: در حال حاضر این نسبت حدود یک فناور به ازای هر ۱۰ پژوهشگر است و این نشان می‌دهد که باید دانش‌آموختگان دانشگاهی بیش از گذشته به سمت توسعه فناوری و تجاری‌سازی دانش حرکت کنند. برنامه‌ریزی ستاد نیز در قالب چند برنامه توسعه پنج‌ساله برای تقویت این زیست‌بوم و افزایش ظرفیت‌های فناورانه کشور در حوزه علوم شناختی انجام شده است.

حمایت «بدون سقف» از طرح‌های فناورانه

دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی معاونت علمی ریاست جمهوری، در ادامه نشست خبری ۲۴ خردادماه، با اشاره به هدف‌گذاری برای توسعه نیروی انسانی اظهار داشت: برای ارتقای مهارت‌های حرفه‌ای و گسترش زیست‌بوم علوم شناختی، باید ظرفیت فعلی را از ۱۰ هزار نفر به ۳۰ هزار نفر برسانیم. این یعنی ورود ۲۰ هزار دانش‌آموخته و پژوهشگر جدید به این عرصه که بر اساس یک برنامه ۱۵ ساله، نیازمند جذب سالانه حدود ۱,۵۰۰ متخصص است.

وی افزود: ستاد برای تحقق این هدف، حمایت از دانشگاه‌ها را در اولویت قرار داده است. از جمله این اقدامات، ارائه واحدهای درسی مانند «دانش مغز» برای دانشجویان رشته‌های فنی و مهندسی (برق، کامپیوتر و مکانیک) است تا دانش‌آموختگان سایر حوزه‌ها نیز بتوانند با کسب مهارت‌های پایه، به زیست‌بوم علوم شناختی ملحق شوند.

حمایت «بدون سقف» از تجاری‌سازی فناوری‌ها

دبیر ستاد علوم شناختی با تشریح مسیر حمایتی از ایده‌های فناورانه گفت: ما از تمامی مراحل، شامل اکتساب فناوری، تولید نمونه اولیه، تولید نیمه‌صنعتی و صنعتی تا نفوذ به بازار، حمایت می‌کنیم. در مرحله پژوهش‌های کاربردی، با همکاری بنیاد ملی علم، فراخوان‌های حمایتی تعریف شده است. همچنین برای تولید محصول، تسهیلات و کمک‌های بلاعوض برای شرکت‌های دانش‌بنیان و استارت‌آپ‌های مستقر در مراکز رشد در نظر گرفته شده است.

پورعباسی با اعلام خبری خوش برای فناوران تصریح کرد: در مرحله ورود به بازار، ستاد با همکاری صندوق نوآوری و شکوفایی و کانون پتنت ایران، بسته‌های حمایتی ویژه‌ای ارائه می‌دهد. نکته مهم اینکه در صورت وجود توجیه فنی و اقتصادی روشن، حمایت‌های معاونت علمی از تجاری‌سازی محصولات محدودیت سختی ندارد و حتی می‌تواند به‌صورت «بدون سقف» ارائه شود.

اولویت‌های فناورانه ستاد؛ هوش مصنوعی و تجهیزات خانگی

وی به هفت حوزه اولویت‌دار ستاد اشاره کرد: فناوری‌های نقشه‌برداری مغز، تحریک مغز، فناوری‌های کمک‌یار، فناوری‌های سلولی، نرم‌افزار و انفورماتیک، نوروپروتز (رابط مغز و ماشین) و سیستم‌های دارورسانی هوشمند مغز، محورهای اصلی فعالیت ما هستند.

پورعباسی تأکید کرد: با این حال، دو حوزه اولویت بالاتری دارند: اول، تجهیزات و ابزارهای خانگی که با هزینه کم و پوشش بالا نیاز جامعه را برطرف می‌کنند و دوم، حوزه انفورماتیک و هوش مصنوعی؛ چرا که ایران در حوزه برنامه‌نویسی و هوش مصنوعی مزیت رقابتی بالایی دارد.

ترویج علم از مدارس تا رویدادهای ملی

دبیر ستاد توسعه علوم شناختی به فعالیت‌های ترویجی برای عمومی‌سازی این دانش پرداخت و گفت: نهمین دوره مسابقات ملی «کارسوق» با همکاری سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان برگزار شده و تاکنون بیش از ۲۰ هزار دانش‌آموز در آن شرکت کرده‌اند. همچنین حضور درخشان دانش‌آموزان ایرانی در المپیادهای جهانی علوم اعصاب (Brain Bee) و کسب رتبه سوم جهان در سال‌های ۲۰۱۹ و ۲۰۲۳، انگیزه‌ای برای رشد نسل آینده متخصصان است.

وی از برگزاری رویداد «تاب‌آور مثل سرو» خبر داد و از اهالی رسانه و هنر دعوت کرد تا با تولید ویدئوهای ۶۰ ثانیه‌ای با موضوع تاب‌آوری شناختی، در بازنشر این مفاهیم در جامعه مشارکت کنند.