به گزارش ثریا استفاده از زبان فارسی و رسم‌الخط معیار در تبلیغات شهری، همواره یکی از موضوعات مورد توجه کارشناسان زبان و فرهنگ بوده است. در روزهای اخیر، انتشار تبلیغاتی در سطح شهر تهران که در آن برخی واژه‌های فارسی به‌صورت پیوسته نوشته و سپس، بی‌توجه به معنای کلمات، به چهار بخش تقسیم شده‌اند، واکنش‌هایی را در میان شهروندان و فعالان حوزه زبان و ادب فارسی برانگیخته است. بسیاری این شیوه را تاختن به رسم الخط زبان فارسی و مخدوش کردن قواعد آن قلمداد کرده و آسیبهای شهری و اجتماعی برای آن برشمرده اند. 

از سوی دیگر شیوه تبلیغات مورد بحث، این پرسش را مطرح می‌کند که استفاده هنری از خط و نوشتار در تبلیغات تا چه اندازه مجاز است و مرز میان خلاقیت هنری و تحریف زبان و رسم‌الخط کجاست؟ و آیا در مراکزی نظیر شهرداری یا صدا و سیما و... کارشناسانی برای نظارت بر شیوه استفاده از رسم الخط در تبلیغات تجاری حضور دارند؟ 

در همین زمینه، با محمدحسن مقیسه، پژوهشگر و کارشناس حوزه زبان و فرهنگ، گفت‌وگو کرده‌ایم که در ادامه می‌خوانید:

مقیسه در پاسخ به این پرسش که استفاده تبلیغاتی و کاربرد زبان فارسی و رسم‌الخط در تبلیغات از نظر شما چه ضوابطی باید داشته باشد؟ گفت: ضوابط مربوط به استفاده از زبان فارسی در تبلیغات را طبیعتاً نهادهای نظارتی تعیین می‌کنند و این موضوع در چارچوب وظایف اداری آن‌ها قرار می‌گیرد؛ چه نهادهای نظارتی و چه نهادهای علمی.

وی افزود: از نظر هنری، اشکالی ندارد که ما از انواع هنرها، خط‌ها، زیورآرایی‌ها و نگارش‌های هنری و وجوه مختلف هنری خط در تبلیغات استفاده کنیم؛ اما نباید خط را به‌گونه‌ای به کار ببریم که رسم‌الخط معهود و معمول را بر هم بزند. روشی که همه افراد یک کشور، از دانش‌آموز خردسال تا کسانی که در سطوح عالی تحصیل می‌کنند، به آن عادت کرده‌اند، نباید مخدوش شود؛ زیرا این کار می‌تواند سنگ‌بنای تحریف‌های بعدی باشد و قطعاً هیچ فرهنگ و کشوری چنین رویه‌ای را برنمی‌تابد.

او ادامه داد: استفاده هنری از یک موضوع، با تحریف و دگرگون کردن غیرعلمی مسائل زبانی و خطی کاملاً مغایر است. اینکه بی‌نظمی‌ها و درهم‌ریختگی‌های نوشتاری را به‌عنوان کار هنری توجیه کنیم، اصلاً پذیرفتنی نیست و قطعاً موجب تحریف‌ها و انحراف‌های بزرگ‌تری در زمینه‌های دیگر خواهد شد.

مقیسه در توضیح اهمیت درست‌نویسی و اینکه چرا نباید نوشتار یا گفتار اسباب دست سودجویی اقتصادی شود، گفت: ما در تاریخ، رسم‌الخط مشخصی داشته‌ایم. از زمانی که اسلام وارد ایران شد، ایرانیان دریافتند که زبان خودشان قادر است دین جدید را بپذیرد، بی‌آنکه زبان خود را با زبان عربی جایگزین کنند. رسم‌الخط نیز، هرچند در بعضی حروف از خط و حروف عربی تأثیر پذیرفت، با خوی و خصلت ایرانی به مسیر خود ادامه داد.

وی افزود: در قرون متأخر، به‌ویژه از دوران قاجار و تحت تأثیر تبلیغات غربی‌ها و کسانی که گرایش‌های غرب‌گرایانه داشتند، موضوعی انحرافی مطرح شد و آن اینکه علت عقب‌ماندگی ایرانیان، خط آن‌هاست. این جریان در کشورهای اطراف ما نیز شکل گرفت. در ترکیه، خط، زبان و دیگر موضوع‌های فرهنگی را تغییر دادند تا به تصور خود به پیشرفت برسند و به کشورهای اروپایی نزدیک شوند. حتی در مواردی، برخی حروف را به این بهانه که خشن هستند، از زبان خود کنار گذاشتند.

این نویسنده و پژوهشگر ادامه داد: در ایران نیز در دوره پهلوی اول تلاش شد چنین رویکردی ایجاد شود. پیش از آن، برخی نویسندگان و روشنفکران رسم‌الخط‌هایی را پیشنهاد کرده بودند و در دوره پهلوی نیز موضوع تغییر خط در جامعه مطرح شد. بعدها، در دوره پهلوی دوم، بحث تغییر زبان و جایگزینی زبان اسپرانتو به جای فارسی نیز مطرح شد. همه این دیدگاه‌ها بر استدلالی سست استوار بود و آن، ضرورت نزدیک شدن به اروپا، پیشرفت و قرار گرفتن در شمار کشورهای به‌اصطلاح متمدن بود.

مقیسه در ادامه گفت: در مقابل، دانشمندانی که به فرهنگ و تمدن عمیق و ریشه‌دار ایران می‌اندیشیدند و آن را کافی می‌دانستند، با این جریان‌ها مقابله کردند و نشان دادند که با همین فرهنگ، زبان و رسم‌الخط می‌توانیم در جامعه جهانی حرفی برای گفتن داشته باشیم.

وی افزود: پس از پیروزی انقلاب اسلامی، یکی از خدمات بزرگ انقلاب به خط و زبان فارسی، نجات آن از خطر تحریف و جایگزینی بود. رهبر شهید انقلاب نیز به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین حامیان زبان فارسی، از شعر و نثر فارسی و تمدن عمیقی که این زبان در طول تاریخ بر دوش خود حمل کرده است، دفاع کردند و اهمیت زبان فارسی را برای همگان روشن ساختند. خوشبختانه موضوع به جایی رسیده است که کمتر کسی جرئت می‌کند از تغییر خط و زبان سخن بگوید. بنابراین، هر حرکتی که زبان و خط فارسی را، که یکی از مؤلفه‌های مهم هویت و تمدن ایرانی است، خدشه‌دار کند، باید با روش‌های علمی و اداری با آن مقابله شود. استفاده ابزاری و سودجویانه از زبان، حتی اگر در قالب تبلیغات و با عنوان خلاقیت هنری انجام شود، نمی‌تواند توجیهی برای تحریف و بی‌نظمی در نوشتار باشد.

مقیسه در پایان با بیان کارهای انجام شده توسط نهادهای نظارتی، و کارهایی که می‌توانند انجام بدهند گفت: یکی از مشکلاتی که در جامعه داریم این است که گاهی قانون بسیار خوب نوشته شده، اما اجرای قانون با خود قانون تفاوت دارد؛ در حالی که اجرای قانون به‌مراتب مهم‌تر از تدوین آن است. ما در دوران پس از انقلاب شاهد بوده‌ایم که قوانین خوبی تدوین شده‌اند، اما به دلیل ضعف مجریان، زمین‌گیر شده‌اند. بنابراین، نهادهای نظارتی و به‌ویژه نهادهای دانشی مانند فرهنگستان‌ها می‌توانند در این زمینه بهتر عمل کنند و با ترکیب دانش تخصصی و ضوابط اداری، جلوی تخطی از حریم خط و زبان فارسی را بگیرند.

وی افزود: حرکت‌هایی که باعث خدشه‌دار شدن زبان و خط فارسی می‌شوند، باید جدی گرفته شوند؛ زیرا این زبان و خط، از عناصر مهم هویت فرهنگی و تمدنی ما هستند. لازم است نهادهای علمی، فرهنگی و نظارتی به ویژه فرهنگستان با همکاری یکدیگر، ضوابط روشن‌تری برای استفاده از زبان فارسی در تبلیغات تدوین کنند و بر اجرای آن‌ها نظارت داشته باشند.

منبع: مهر