به گزارش ثریا امروزه خیلی از افراد را می‌بینیم که به جای یک کتاب چاپی، مشغول خواندن کتابی در گوشی تلفن همراه خود باشد. مزیت کتاب‌های الکترونیکی این است که می‌توان آن را همیشه همراه داشت؛ در مسیر رفت‌وآمد، در زمان استراحت یا حتی زمانی که فرصت زیادی برای مطالعه نداریم. علاوه بر آن می‌توان در گوشی همراه، یک کتابخانه شخصی با تعداد زیادی کتاب به همراه داشت بدون اینکه نیاز به حمل چند جلد کتاب چاپی داشته باشیم.

این شکل از کتابخوانی سالهاست وارد دنیای نشر و مطالعه شده. با پیشرفت فناوری و گسترش رایانه و اینترنت و فراگیر شدن گوشی‌های هوشمند و تبلت‌ها، دسترسی به کتاب‌های الکترونیکی ساده‌تر از گذشته شده؛ امروزه می‌توان یک کتاب را در مدت کوتاهی دریافت و آن را خواند. اما رسیدن کتاب به این شکل، مسیر زیادی را پشت سر گذاشته. نزدیک به ۶۰۰ سال از زمانی می‌گذرد که گوتنبرگ با توسعه صنعت چاپ، شیوه تولید و انتشار کتاب را تغییر داد. اما از آن زمان تا حالا شکل و شیوه انتشار کتاب‌ها دستخوش تغییر شده است تا جایی که کتاب از نسخه‌های چاپی به فایل‌های دیجیتال و الکترونیکی رسیده است.

با ورود کتاب‌های الکترونیکی به این معنا نیست که دوران‌ کتاب‌های چاپی دیگر تمام شده است بلکه همچنان کتاب‌خوان‌هایی هستند که کتاب چاپی را به شکل جدید آن‌ها ترجیح می‌دهند. به مناسبت روز جهانی کتاب الکترونیکی، نگاهی انداختیم به اینکه این شکل از کتاب چگونه به وجود آمد، چه مراحلی را پشت سر گذاشت و چرا در سال‌های اخیر به یکی از بخش‌های مهم دنیای کتاب و کتابخوانی تبدیل شده است.

کتاب الکترونیکی شکل جدیدی از مطالعه

کتاب الکترونیکی، کتابی است که به شکل دیجیتال تهیه و منتشر می‌شود و برای خواندن آن به وسایل الکترونیکی مانند رایانه، تبلت، گوشی هوشمند یا کتاب‌خوان‌های دیجیتال نیاز داریم. برخلاف کتاب‌های چاپی، در کتاب الکترونیکی خبری از کاغذ و چاپ نیست و محتوای کتاب به صورت یک فایل دیجیتال در اختیار خواننده است. بعضی از این کتاب‌ها از نظر ظاهر بسیار شبیه نسخه چاپی هستند، اما امکاناتی دارند که در کتاب کاغذی وجود ندارد. برای مثال، خواننده می‌تواند در متن کتاب جست‌وجو کند، اندازه نوشته را تغییر دهد یا در بعضی کتاب‌ها از لینک‌ها و محتوای چندرسانه‌ای استفاده کند.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های کتاب الکترونیکی، دسترسی آسان به آن است. همچنین تعداد زیادی کتاب را می‌توان در یک گوشی یا تبلت خود داشت؛ موضوعی که برای دانش‌آموزان، دانشجویان و افرادی که زیاد مطالعه می‌کنند، می‌تواند خیلی کاربردی باشد. البته ورود کتاب‌های دیجیتال به این معنی نیست که کتاب‌های چاپی دیگر کاربردی ندارند. بسیاری از کتاب‌خوان‌ها همچنان کتاب کاغذی را ترجیح می‌دهند و در مقابل، گروهی هم به دلیل دسترسی سریع‌تر و امکانات دیجیتال، کتاب الکترونیکی را انتخاب می‌کنند. به همین دلیل، امروزه کتاب الکترونیکی بیشتر به عنوان یکی از شکل‌های جدید انتشار و مطالعه کتاب در کنار کتاب چاپی شناخته می‌شود.

کتاب الکترونیک چگونه متولد شد؟

ایده کتاب الکترونیکی به شکل امروزی، یک‌شبه به وجود نیامد و پیش از آن، چندین ایده و اختراع مسیر را برای شکل‌گیری کتاب دیجیتال ایجاد کرد. یکی از این ایده‌ها در سال ۱۹۳۰ مطرح شد؛ باب براون، نویسنده آمریکایی، پس از تماشای یکی از نخستین فیلم‌های صوتی، درباره آینده کتاب و شیوه‌های جدید مطالعه فکر کرد و ایده‌ای برای خواندن متن با استفاده از فناوری مطرح کرد. این ایده در آن زمان بیشتر یک تصور درباره آینده بود و هنوز فناوری لازم برای اجرای آن وجود نداشت. اما حدود دو دهه بعد، در سال ۱۹۴۹، آنجلا رویز روبلس، معلم و مخترع اسپانیایی، دستگاهی ساخت که یک کتاب الکترونیکی به معنای امروزی نبود، اما می‌توان آن را یکی از نمونه‌های اولیه تلاش برای تغییر شیوه مطالعه و سبک‌تر کردن کتاب‌ها دانست. هدف روبلس این بود که دانش‌آموزان مجبور نباشند تعداد زیادی کتاب سنگین را هر روز با خود به مدرسه ببرند. این دستگاه هیچ‌وقت به تولید گسترده نرسید، اما نام آن در تاریخ فناوری مطالعه باقی ماند.

نقطه مهم در تاریخ کتاب الکترونیکی در سال ۱۹۷۱ اتفاق افتاد. در این سال مایکل هارت، دانشجوی دانشگاه ایلینوی، متن «اعلامیه استقلال آمریکا» را وارد رایانه کرد. این متن بعدها به عنوان نخستین کتاب الکترونیکی پروژه گوتنبرگ شناخته شد. هارت ایده‌ای ساده اما مهم داشت: کتاب‌ها را به شکل دیجیتال در اختیار مردم قرار دهد تا بتوانند آنها را راحت‌تر دریافت و مطالعه کنند. او فعالیت خود را با کتاب‌هایی که حقوق نشر آنها به پایان رسیده بود ادامه داد و پروژه‌ای را شکل داد که بعدها پروژه گوتنبرگ نام گرفت. این پروژه یکی از نخستین تلاش‌های جدی برای ایجاد یک کتابخانه دیجیتال و دسترسی رایگان به آثار متنی بود. با گسترش رایانه‌های شخصی و بعدتر اینترنت، انتشار و مطالعه کتاب‌های الکترونیکی هم آسان‌تر شد. با رشد تکنولوژی و ظهور رایانه‌های شخصی در ابتدا تصور می‌شد رسانه‌های الکترونیکی ممکن است جای رسانه‌های چاپی را بگیرند، اما تجربه چند دهه اخیر نشان داد که این دو الزاماً رقیب یکدیگر نیستند و کتاب الکترونیکی در بسیاری از موارد می‌تواند در کنار کتاب چاپی قرار بگیرد.

چرا کتاب الکترونیکی گسترش پیدا کرد؟

رواج کتاب الکترونیکی را نمی‌توان صرفاً نتیجه علاقه مردم به فناوری دانست. پیشرفت فناوری اطلاعات، گسترش رایانه‌های شخصی و دسترسی عمومی‌تر به اینترنت، زیرساخت‌های لازم را برای این تحول فراهم کردند. اما در کنار این عوامل، کاهش هزینه و کوتاه‌تر شدن فرایند انتشار نیز اهمیت داشت. در نشر سنتی، تولید و توزیع کتاب با هزینه‌هایی مانند چاپ، انبارداری و حمل‌ونقل همراه است، در حالی که در نشر الکترونیکی بخش قابل‌توجهی از این هزینه‌ها کم می‌شود. از سوی دیگر، ناشر می‌تواند نسخه دیجیتال اثر را بدون نیاز به چاپ شمارگان بالا در اختیار مخاطب قرار دهد.

این موضوع به‌ویژه برای آثاری که مخاطبان محدودتری دارند، اهمیت پیدا می‌کند. یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های نشر الکترونیکی، سرعت انتشار و دسترسی است. مخاطب می‌تواند بدون مراجعه به کتاب‌فروشی یا انتظار برای ارسال نسخه چاپی، به یک کتاب یا متن دیجیتال دسترسی پیدا کند. این ویژگی همچنین محدودیت‌های جغرافیایی را نیز کم می‌کند. مخاطبی که در نقطه‌ای دور از مراکز عرضه کتاب زندگی می‌کند، در صورت دسترسی به اینترنت می‌تواند به همان محتوایی دسترسی داشته باشد که در اختیار مخاطبان شهرهای بزرگ قرار دارد.

کتاب الکترونیکی مزایای دیگری از جمله سرعت بالاتر در انتشار، هزینه کمتر تولید و توزیع، دسترسی آسان‌تر کاربران از نقاط مختلف، امکان جست‌وجوی سریع در متن، سهولت نگهداری و آرشیو اطلاعات دارد. همچنین حذف یا کاهش هزینه‌های چاپ و انبارداری به ناشر اجازه می‌دهد که آثار خود را با ریسک کمتری منتشر کند. در مدل‌های دیجیتال، حتی می‌توان انتشار اثر را به میزان تقاضای مخاطب نزدیک کرد؛ مسئله‌ای که در نشر سنتی به دلیل هزینه‌های چاپ و نگهداری کتاب سخت است. با وجود این مزایا، نشر الکترونیکی با چالش‌هایی نیز روبه‌روست.

رعایت حقوق پدیدآورندگان، حفظ اعتبار منابع و دسترسی پایدار به اطلاعات از جمله این چالش‌ها هستند. در نخستین مواجهه با رسانه‌های الکترونیکی، این نگرانی وجود داشت که رسانه جدید تهدیدی برای کتاب و نشر چاپی هستند. با این حال، تجربه نشان داده که ظهور نشر الکترونیکی الزاماً به معنای حذف کتاب چاپی نیست. کتاب چاپی همچنان برای بسیاری از مخاطبان جذابیت خود را حفظ کرده و کتاب الکترونیکی نیز به‌عنوان شکل دیگری از دسترسی به محتوا در کنار آن به توسعه رسیده. بنابراین نشر الکترونیکی را نه جایگزینی کامل برای نشر چاپی، بلکه می‌توان آن را مکمل و گاهی جایگزین کتاب چاپی در شرایط خاص دانست. در نهایت، ظهور نشر الکترونیکی به معنای پایان کتاب چاپی نیست. آنچه تغییر کرده، دامنه انتخاب مخاطب و شیوه دسترسی کتاب است.