شبکه علمی ثریا- مناظره امام رضا(ع) با جاثلیق در مجلس مأمون، از مهم‌ترین نمونه‌های احتجاج امام در مواجهه با اندیشه‌های دینی رقیب است و در آثار حدیثی و کلامی، عمدتاً از جهت استدلال‌های اعتقادی آن، به‌ویژه در بحث توحید، نبوت و اعتبار متون مقدس، مورد توجه قرار گرفته است؛ با این حال، در کنار محتوای کلامی مناظره، شیوه‌ای که امام برای ورود به دستگاه فکری مخاطب و سامان دادن احتجاج برمی‌گزیند، از حیث روش‌شناسی گفت‌وگو نیز شایسته تأمل است. امام، پیش از آنکه مدعای جاثلیق را مستقیماً رد کند، مبانی و منابعی را که نزد او حجیت دارد، روشن می‌سازد و سپس احتجاج را بر همان اساس پیش می‌برد.

اگر بخواهیم این روش را با برخی مفاهیم جدید نظریه گفت‌وگو توضیح دهیم، می‌توان از تعبیر «تعلیق داوری» استفاده کرد؛ البته نه به عنوان اصطلاحی تاریخی که بخواهیم آن را به امام رضا(ع) نسبت دهیم، بلکه به مثابه یک مفهوم تحلیلی برای توضیح یک رفتار گفت‌وگویی. در این معنا، تعلیق داوری یعنی خودداری موقت از صدور حکم درباره مدعای مخاطب، تا زمانی که موضوع نزاع، مقصود گوینده و مبانی استدلال او به اندازه کافی روشن شده باشد.

این نکته از نظر معرفت‌شناختی اهمیت دارد؛ زیرا داوری درباره یک مدعا، زمانی معنا پیدا می‌کند که خود مدعا به‌درستی تقریر شده باشد. نمی‌توان سخنی را پیش از فهم دقیق آن نقد کرد و انتظار داشت نقد ما متوجه خودِ سخن باشد. در منطق گفت‌وگو، میان «فهم مدعا» و «ارزیابی مدعا» ترتبی وجود دارد؛ نخست باید دانست دیگری چه می‌گوید و بر چه مبنایی می‌گوید، سپس می‌توان درباره صدق یا کذب، قوت یا ضعف و لوازم آن سخن داوری کرد.

مناظره از «مبنای مشترک» آغاز می‌شود

در گزارش شیخ صدوق در عیون اخبار الرضا(ع)، هنگامی که جاثلیق در مجلس مأمون حاضر می‌شود، امام رضا(ع) در آغاز گفت‌وگو از او درباره امکان استدلال بر اساس انجیل می‌پرسد و می‌فرماید که اگر از انجیل برای او حجت آورد، آیا آن را خواهد پذیرفت. جاثلیق نیز می‌پذیرد که اگر سخن مستند به انجیل باشد، آن را قبول خواهد کرد، هرچند نتیجه به زیان موضع او تمام شود.

این بخش از مناظره را نباید صرفاً یک مقدمه تشریفاتی برای آغاز احتجاج تلقی کرد. امام در واقع در حال تعیین قاعده معرفتی گفت‌وگو است: اگر قرار است احتجاجی میان دو طرف شکل بگیرد، باید معلوم شود هر یک چه چیزی را حجت می‌داند و استدلال معتبر را بر چه اساسی می‌پذیرد.

امام رضا(ع) در اینجا از جاثلیق نمی‌خواهد نخست مبانی اسلامی را بپذیرد تا امکان گفت‌وگو فراهم شود؛ بلکه وارد قلمرو معرفتی او می‌شود و از همان منابعی که برای جاثلیق اعتبار دارد، راه احتجاج را می‌گشاید. این روش را می‌توان با آنچه در ادبیات کلامی از آن با عنوان الزام خصم به مبانی خویش یاد می‌شود، مرتبط دانست؛ یعنی مخاطب با نتایجی مواجه شود که از مقدمات مورد قبول خودش به دست می‌آید.

اما الزام خصم، بدون شناخت دقیق مبانی او امکان‌پذیر نیست. متکلم ابتدا باید بداند خصم چه می‌گوید، چه چیزی را قبول دارد و مرز میان آنچه پذیرفته و آنچه نپذیرفته کجاست. از این رو، در ساختار چنین احتجاجی، مرحله‌ای پیش از «الزام» وجود دارد که می‌توان آن را مرحله تحقیق در مبانی و تقریر موضع مخاطب دانست.

«تعلیق داوری» به چه معناست؟

در اصطلاحات جدید، تعلیق داوری ممکن است معنای متفاوتی داشته باشد و در برخی مکاتب فلسفی، بار معنایی خاص خود را پیدا کرده باشد؛ ازاین‌رو، احتیاط در کاربرد آن ضروری است. آنچه در اینجا مورد نظر است، نه تعلیق حکم درباره حقیقت و نه کنار گذاشتن باورهای پیشینی، بلکه تعلیق داوری در مقام گفت‌وگو است.

امام رضا(ع) در مقام امام و متکلم، موضعی روشن درباره حقانیت اسلام دارد و مناظره او اساساً در جهت اثبات حق و نقد دیدگاه رقیب شکل گرفته است. بنابراین، سخن گفتن از «تعلیق داوری» به هیچ وجه به معنای آن نیست که امام حقیقت را در پرانتز گذاشته است؛ بلکه به این معناست که در مقام مواجهه با یک مخاطب، میان «آنچه خود می‌دانم» و «آنچه هنوز باید درباره سخن دیگری بدانم» تفکیک می‌کند.

این تفکیک در گفت‌وگو بسیار تعیین‌کننده است. ممکن است من یقین داشته باشم که یک دیدگاه نادرست است، اما هنوز در تقریر دقیق آن دیدگاه دچار ابهام باشم. در این صورت، یقین من درباره نتیجه، مجوز بی‌دقتی در فهم مقدمات نیست. اتفاقاً هرچه موضع علمی انسان جدی‌تر باشد، ضرورت تقریر دقیق دیدگاه مخالف بیشتر می‌شود؛ زیرا نقد علمی، پیش از آنکه هنر رد کردن باشد، هنر درست فهمیدن محل نزاع است.

پیش از الزام، تقریر

در مناظره امام رضا(ع) با جاثلیق، این ویژگی را می‌توان در پرسش‌های امام درباره انجیل و شخصیت‌های مورد قبول سنت مسیحی دنبال کرد. امام اجازه می‌دهد جاثلیق درباره آنچه در منابع مورد اعتماد او آمده است سخن بگوید و سپس همان داده‌ها را در ساختار استدلالی خود به کار می‌گیرد.

این شیوه، از یک جهت، احترام به مخاطب است و از جهت دیگر، دقت در استدلال. احترام به این معنا که مخاطب حق دارد موضع خود را با زبان و منابع خودش توضیح دهد؛ و دقت استدلالی از این جهت که نقد باید متوجه مدعایی باشد که واقعاً از سوی مخاطب پذیرفته شده است.

در سنت علمی، یکی از نشانه‌های نقد منصفانه آن است که پژوهشگر بتواند دیدگاه رقیب را چنان تقریر کند که صاحب آن دیدگاه، تقریر ارائه‌شده را تحریف‌شده یا کاریکاتوری نداند. اگر من برای رد کردن سخن دیگری، ابتدا آن را به شکلی ضعیف‌تر، ساده‌تر یا متفاوت از آنچه او می‌گوید بازسازی کنم، در حقیقت هنوز وارد نقد علمی نشده‌ام.

در مناظره امام رضا(ع)، می‌توان این اهتمام به تقریر موضع مخاطب را در ساختار پرسش‌های امام مشاهده کرد؛ پرسش‌هایی که به جای تحمیل پاسخ، مخاطب را وادار می‌کند موضع خود را روشن کند و سپس همان موضع در معرض بررسی قرار می‌گیرد.

چرا این روش برای گفت‌وگوی دینی امروز اهمیت دارد؟

گفت‌وگوی دینی هنگامی دشوار می‌شود که طرفین، پیش از شناخت دقیق مبانی یکدیگر، وارد مرحله داوری شوند. مسلمان با تصوری کلی از مسیحیت سخن می‌گوید، مسیحی با تصویری کلی از اسلام، و هر دو تصور می‌کنند درباره یک موضوع مشترک در حال گفت‌وگو هستند؛ در حالی که گاهی اختلاف اصلی نه در پاسخ، بلکه در تعریف مسئله و مبادی استدلال است.

در چنین شرایطی، نخستین وظیفه گفت‌وگوگر، پاسخ دادن نیست؛ تحقیق موضوع است.

باید پرسید: مراد شما از این اصطلاح چیست؟ این گزاره را بر چه مبنایی می‌گویید؟ کدام منبع را معتبر می‌دانید؟ آیا این نتیجه را واقعاً از آن مقدمه می‌پذیرید؟ محل نزاع دقیقاً کجاست؟

این پرسش‌ها گفت‌وگو را کند نمی‌کنند؛ برعکس، از اتلاف انرژی در منازعاتی که اساساً بر سوءفهم بنا شده‌اند جلوگیری می‌کنند.

در فضای امروز، بسیاری از مناقشات فکری از این جهت فرساینده می‌شوند که طرفین به جای تحقیق در محل نزاع، بلافاصله وارد مرحله دفاع و حمله می‌شوند. هرکس احساس می‌کند باید از هویت فکری خود دفاع کند و همین احساس، مجال پرسش و فهم را از میان می‌برد. در حالی که پرسش کردن از مبانی دیگری، به معنای پذیرفتن آنها نیست؛ همان‌گونه که شنیدن یک استدلال، به معنای تسلیم در برابر آن نیست.

مکثی که از دقت علمی می‌آید

«مکث» در اینجا یک توصیه روان‌شناختی ساده نیست؛ نوعی انضباط معرفتی است. یعنی پژوهشگر، متکلم یا گفت‌وگوگر خود را ملزم کند که پیش از داوری، موضوع داوری را روشن کند و پیش از نقد، تقریر نسبتاً دقیقی از دیدگاه مقابل به دست آورد.

از همین منظر، تعلیق داوری را می‌توان یکی از مراحل لازم در گفت‌وگوی روشمند دانست: نخست، شنیدن؛ سپس تحقیق در مراد و مبنا؛ آنگاه تقریر؛ و پس از آن، نقد و داوری.

این ترتیب البته به معنای کنار گذاشتن قاطعیت در مقام نتیجه نیست. برعکس، هرچه مقدمات دقیق‌تر بررسی شده باشند، داوری نهایی نیز از استحکام بیشتری برخوردار خواهد بود.

شاید ارزش روش امام رضا(ع) در همین جمع میان دو امر باشد که گاه در ذهن ما متعارض تصور می‌شوند: وفاداری به حقیقت و انصاف در فهم دیگری. امام از موضع خود عقب نمی‌نشیند، اما برای شنیدن موضع جاثلیق نیز راه را باز می‌گذارد؛ از مبانی خود دست نمی‌کشد، اما برای الزام مخاطب، ابتدا مبانی او را می‌شناسد؛ و در نهایت، به جای آنکه صرفاً مدعای خود را تکرار کند، از درون دستگاه فکری مخاطب به احتجاج می‌پردازد.

این شیوه، برای گفت‌وگوی دینی معاصر درس مهمی دارد. گفت‌وگوی جدی، نه در جایی آغاز می‌شود که همه اختلاف‌ها را کنار بگذاریم و نه در جایی که هرکس از ابتدا حکم خود را صادر کرده باشد؛ گفت‌وگو از جایی آغاز می‌شود که بتوانیم در عین حفظ موضع خویش، برای فهم دقیق موضع دیگری مکث کنیم.

تعلیق داوری در این معنا، تعلیق حقیقت نیست؛ تعلیق شتاب در رسیدن به حکم است. و همین فاصله کوتاه میان «فهم» و «داوری» است که گاهی یک مجادله را به مناظره، و یک مناظره را به گفت‌وگویی علمی تبدیل می‌کند.

و ما هنوز از مرو تا مشهد، به گفت‌وگو و روش درست آن نیازمندیم.