شبکه علمی ثریا- چندی پیش جناب آقای شریعت‌نژاد، معاون تبلیغ حرم مطهر رضوی، روایتی نقل می‌کرد که این روزها، در ایام شهادت امام رضا علیه‌السلام، به آن فکر می‌کنم. می‌گفت پیش از جنگ دوازده‌روزه، در مشهد جریانی را برای شناسایی خطبا و مبلغان جوان و اهل فضل آغاز کرده بودند و در این مسیر حدود دوازده خطیب جوان شناسایی شدند. فرصتی فراهم شد تا یکی از این خطبا برای نخستین بار در مجلس روضه خصوصی رهبر انقلاب سخنرانی کند. موضوع سخنرانی او «سنت‌های الهی» بود. در پایان مجلس، رهبر انقلاب ضمن تمجید از سخنران، مطالبه‌ای قدیمی را دوباره یادآوری کردند: حوزه باید بیش از آنچه تاکنون کرده است، بر «سیره مبارزاتی ائمه اطهار علیهم‌السلام» کار کند.

به روایت آقای شریعت‌نژاد، تا پیش از شهادت رهبر انقلاب، هشت مرتبه این فرصت فراهم شد که خطبای جوان در این مجالس حضور پیدا کنند و این مطالبه در آن جلسات مکرراً مورد تأکید قرار گرفت. رهبر انقلاب در تفسیر مطالبه خود میفرمودند «سیره مبارزاتی» را نباید با «سیره سیاسی» یکی گرفت. برای شناخت سیره سیاسی، گاه می‌توان به گزارش‌های تاریخی مراجعه کرد و مناسبات امام با خلفا، حاکمان، گروه‌های اجتماعی و حوادث زمانه را بازسازی کرد؛ اما کشف سیره مبارزاتی نیازمند یک لایه عمیق‌تر از تحلیل است. باید مجموعه روایات، احادیث، ارتباطات، موضع‌گیری‌ها و حتی رفتارهایی را که در نگاه نخست سیاسی به نظر نمی‌رسند، کنار یکدیگر گذاشت تا منطق مبارزه امام آشکار شود.

نمونه‌ای که در همان جلسات مطرح شده بود، درباره روزهای پایانی زندگی امام جواد علیه‌السلام بود. بنا بر این نقل، حضرت پیامی را به خادم خود می‌سپارند و در همان شب، آن پیام به حدود چهل نفر از اصحاب ایشان می‌رسد. اگر این روایت صرفاً به‌عنوان یک واقعه تاریخی خوانده شود، شاید تنها گزارشی از ارتباط امام با اصحابش باشد؛ اما وقتی آن را در متن خفقان سیاسی آن دوران قرار دهیم، معنای دیگری پیدا می‌کند: امامی جوان، زیر شدیدترین فشار و مراقبت دستگاه خلافت، شبکه‌ای از اصحاب دارد که قادر است در زمانی کوتاه پیامی را میان ده‌ها نفر منتقل کند. اینجا دیگر فقط با یک «خبر تاریخی» مواجه نیستیم؛ با نشانه‌ای از یک شبکه، یک سازمان ارتباطی و احتمالاً بخشی از سازوکار مبارزاتی امام مواجهیم.

شاید یکی از مشکلات ما در شناخت اهل‌بیت علیهم‌السلام همین باشد که تاریخ آنان را بسیار خوانده‌ایم، اما کمتر آن را با «پرسش از مبارزه» خوانده‌ایم. می‌دانیم امام رضا علیه‌السلام از مدینه به مرو آمد؛ می‌دانیم مأمون ولایتعهدی را به ایشان تحمیل کرد؛ مناظرات حضرت را می‌شناسیم و از نماز عید و حدیث سلسلةالذهب شنیده‌ایم. اما اگر همین حوادث را نه به‌صورت وقایعی منفصل، بلکه با این پرسش دوباره بخوانیم که «امام در دل ساختار قدرت مأمون چگونه مبارزه می‌کرد؟»، شاید تصویر متفاوتی از سیره رضوی پیش روی ما قرار گیرد.

از این منظر، پذیرش ولایتعهدی دیگر صرفاً یک واقعه پیچیده سیاسی نیست؛ می‌توان آن را بخشی از مواجهه‌ای دانست که در آن مأمون می‌کوشید امام را درون نظم سیاسی خود تعریف و مهار کند و امام، همان موقعیت تحمیلی را به بستری برای آشکارکردن مرز میان امامت و خلافت تبدیل می‌کرد. مناظرات امام نیز صرفاً نمایش توانایی علمی ایشان نیست؛ می‌تواند بخشی از تثبیت مرجعیت معرفتی امام در برابر دستگاهی باشد که می‌کوشید مرجعیت سیاسی و معرفتی را یکجا در اختیار داشته باشد. حتی حرکت حضرت از مدینه تا مرو را می‌توان با پرسش از شبکه اجتماعی شیعه، ارتباط امام با مردم و گسترش مرجعیت اهل‌بیت دوباره مطالعه کرد.

این نوع خواندن، البته با افزودن چند تعبیر حماسی به تاریخ ائمه تفاوت دارد. قرار نیست هر رفتار امام را به زور «مبارزه سیاسی» بنامیم. مسئله دقیقاً کشف منطق کنش امام از دل مجموعه شواهد است؛ اینکه امام چگونه در شرایطی که امکان قیام آشکار وجود ندارد، هویت می‌سازد، شبکه حفظ می‌کند، مرجعیت ایجاد می‌کند، دستگاه قدرت را در تصاحب معنای دین ناکام می‌گذارد و جامعه مؤمنان را برای استمرار یک مسیر تاریخی آماده می‌کند. شاید به همین دلیل است که استخراج سیره مبارزاتی بیش از نقل تاریخ، محتاج «تحلیل» است.

اگر چنین دریچه‌ای گشوده شود، حتی زیارت امام رضا علیه‌السلام نیز می‌تواند معنایی فراتر پیدا کند. ما در برابر امامی ایستاده‌ایم که فقط موضوع محبت و توسل ما نیست؛ صاحب یک تجربه تاریخی برای حفظ و پیشبرد جبهه حق در متن یک نظم مسلط است. امامی که باید علاوه بر فضائل، کرامات و معارفش، «منطق کنش» او را نیز شناخت.

شاید یکی از کارهای برزمین‌مانده حوزه و اندیشه دینی همین باشد: بازگشت دوباره به منابع روایی با پرسش از «سیره مبارزاتی». نه برای اینکه تصویری از پیش‌ساخته را بر روایات تحمیل کنیم، بلکه برای آنکه از میان صدها روایت پراکنده، شبکه ارتباطات، شیوه‌های تولید و توزیع معنا، نحوه مواجهه با قدرت، تربیت اصحاب، حفظ جبهه مؤمنان و تدابیر ائمه برای امتداد تاریخی جریان امامت را استخراج کنیم.

روز شهادت امام رضا علیه‌السلام، شاید فرصت مناسبی باشد که در کنار سوگواری برای غربت آن امام، از غربت بخشی از سیره او نیز سخن بگوییم؛ سیره امامی که بسیار زیارتش کرده‌ایم، بسیار از علم و کرامتش گفته‌ایم، اما هنوز جای آن دارد که «مبارزه‌اش» را عمیق‌تر بشناسیم.