به گزارش ثریا محمدمهدی اردبیلی، استادیار پژوهشکده فرهنگ معاصر، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در دومین روز از همایش «همگرایی و واگرایی؛ گفت و گویی میان فرهنگی- میان دینی» که در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی برگزار شد مقاله‌ای با عنوان «بستر گفت‌وگو: فرهنگ یا متافیزیک؟» ارائه داد.
متن زیر مشروح این سخنرانی است.
مسئلۀ مواجهۀ فرهنگ‌ها با یکدیگر، اخیراً، به واسطۀ فراگیر شدنِ پدیدۀ جهانی‌سازی / شدن و نیز بروز هویت‌گرایی‌هایِ افراطی و رواج خشونت ناشی از آنها، بیش از پیش پروبلماتیک شده است. پرسش اساسی اینجاست که این گفتگو باید در چه سطحی انجام پذیرد؟ رویکرد میان‌فرهنگی با اتخاذ موضعی کثرت‌گرایانه، به واسطۀ تجربه‌های تلخ تاریخی متعدد (از یکپارچه‌سازی استعماریِ غربی‌سازیِ شرق گرفته تا تلاش‌های انتحاری اسلامی‌سازیِ غرب)، تلاش برای یکپارچه‌سازی را به دیدۀ تردید می‌نگرد.
گفتار حاضر در تلاش است تا امکان شکل‌گیری این بستر مشترک را، نه در حوزۀ فرهنگ (که دقیقاً حوزۀ تفاوت و کثرت است)، بلکه در حوزۀ متافیزیک (که دعوی وحدت و اشتراک دارد) ردیابی کند. ادعای این مقاله این است که می‌توان با درس گرفتن از گذشته و پذیرش برخی از ملزومات کثرت‌گرایی، بدون دچار شدن به نوعی وحدت‌گرایی فروکاهنده و سرکوبگرانه به شکلی از مفاهمه و اشتراک در ساحت متافیزیک دست یافت. می‌دانیم که تلاش‌های مختلف عقلی و فلسفی در راستای ایجاد وحدت و همگرایی، عمدتاً به سرکوب و استبداد و نوع نوینی از واگرایی ختم شده است. در این خصوص تجربۀ اروپای استعمارگر مدرن ننگ‌آور است. زمانی که در ساحت عقل از وحدت سخن گفته می‌شود، همواره این پرسش مطرح می‌شود که چه کسی بناست معیارهای این عقل بهنجار را تعیین کند؟ خود نبرد بر سر تعیین معیار، آغازگر کثرت و اختلاف است. اما اگر مبانیِ از پیش‌داده‌ای از حیث عقلی و فلسفی وجود داشته باشد، آنگاه می‌توان با تکیه بر آنها به معیارهای مشترک و نوعی از فهم متقابل در قبال حقیقت و جهان راه برد که به همگرایی منجر شود.
مورد مشخص این تحقیق نسبت «ما» (فرهنگ ایرانی-اسلامی) و غرب (فرهنگ مسیحی-سکولار) است. این دو جهان دارای دو وجه اشتراک عمده‌اند: وجه اول دین است، هرچند روشن است که ما نمی‌توانیم این مبنای مشترک را در چهارچوب یک دین مشخص بیابیم، بلکه باید آن را در سپهری بیرون از یک دین واحد بجوییم. هم جهان اسلامی (سکولار یا غیرسکولار) و هم جهان مسیحی (سکولار یا غیرسکولار)، ذیل ادیان ابراهیمی، در بخش قابل توجهی از آموزه‌های دینی و اصول عقاید دارای اشتراکی فرادینی‌اند. این اشترک اعم از دیندار بودن یا حتی باورمندی به وجود خداست. چرا که حتی ملحدین نیز در تعریف آنچه وجودش را رد می‌کنند با مؤمنان همسو هستند. شرط این اشتراک نه عقاید مشترک، بلکه اسطوره‌ها و باورهای مشترک، به ویژه از معنای خداوند است. وجه دوم اما خود فلسفه است. فلسفۀ اسلامی (اعم از مشایی، اشراقی و صدرایی) و مسیحی (با تمام مشتقاتش، اعم از قرون وسطایی، مدرن و پست مدرن)، بخش قابل توجهی از ترمینولوژی فلسفی و چهارچوب‌های فکری و پیش‌فرض‌های بنیادین خود را از فلسفۀ یونان اخذ کرده‌اند.
اگر این تعبیر مشهور وایتهد را تعمیم دهیم که «کل تاریخ فلسفه حاشیه‌ای است بر افلاطون»، آنگاه می‌توان کل دستاوردهای تاریخ فلسفه را بازی در زمین افلاطون و ارسطو پنداشت. در فلسفۀ اسلامی نیز، بخش قابل توجهی از روش‌ها، پیش‌فرض‌ها، معیارها، اصطلاحات، و حتی نتایج و دعاوی برگرفته از فلسفۀ یونان است و تقابل فلسفۀ اشراقی و مشایی در جهان اسلام را می‌توان با اغماض، به تقابل افلاطون و ارسطو ترجمه کرد. در نتیجه، این دو جهانِ فلسفی، چیزی جز دو برداشت فلسفیِ متمایز از جهان فلسفی یونانی نیستند (برای مثال، در مورد فرهنگ‌های دیگری مانند آسیای شرقی، افریقای مرکزی و جنوبی و بومیان آمریکایی چنین اشتراکی وجود ندارد و حتی در مورد ابتدایی‌ترین اسطوره‌ها مانند تصور خداوند یا داستان آفرینش هیچ مبنای مشترکی وجود ندارد).
فرهنگ ساحت کثرت است، حال آنکه عقل همواره عامل وحدت است. در نبرد سقراط با سوفسطاییان، سقراط همواره به حجیت عقل اشاره دارد، حال آنکه سوفسطاییان (اگر روایت افلاطون در ثئای‌تتوس را ملاک قرار دهیم)، حس را ملاک اصلی شناخت می‌دانستند و در نتیجه، به نوعی نسبی‌گرایی مطلق راه می‌بردند. با این وصف، تنها بستر متافیزیکی و عقلی این امکان را دارد که زمینۀ گفتگوی دو جهان باشد. تنها با چنین رویکردی است که می‌توان این گفتگو (گفتگو در معنای حقیقی کلمه، نه صرفاً مجموعه‌ای از تک‌گویی‌ها که به توهمِ گفتگو دچارند) را ممکن ساخت و حتی شاید بتوان در پرتو آن از «ما» یی جدید سخن گفت. «ما» ی دیالکتیکی‌ای که طرفین را در عین رفعِ یک‌جانبگی‌شان، حفظ کرده و بسط می‌دهد.
منبع: مهر
فراخوان بورس ویژه هنگ‌کنگ برای دانشجویان دکتری منتشر شد
نحوه انتخاب رشته‌های بدون آزمون در کنکور ۱۴۰۵ اعلام شد
سامانه راهنمای انتخاب رشته مجازی کنکور ۱۴۰۵ در دسترس قرار گرفت
تعیین تکلیف بدهی وام‌های دانشجویی پس از پایان سنوات مجاز تحصیلی
آیت‌الله رشاد: خروج آمریکا از عراق باید برای مسئولان درس عبرت باشد
خاموشی: وقت عبور از برنامه‌محوری به اثرمحوری در فعالیت‌های فرهنگی است
واکاوی اندیشه امام شهید در باب امت واحده
ارائه مقالاتی از کشورهای مختلف در نشست اربعین، گفتمان مقاومت
جنگ‌ها و تحولات اخیر به کتاب‌های درسی نهم و یازدهم رسید
خانه فرهنگ در خوابگاه‌های دانشگاه فرهنگیان راه‌اندازی می‌شود
بازگشت معتمدآریا و یک یادآوری درباره حفظ حرمت سرزمین مادری
چه خبر از گیشه سینماها؟ فروش سینماها رو به افزایش است
فیلم نماینده ایران در اسکار انتخاب شد
سمپوزیوم راهکارهای قرآنی برای حل مشکلات تمدن معاصر
الگوی قرآن برای حل اختلافات شدید خانوادگی چیست؟
مساجد ۳۲ استان به دنبال طراحی برنامه‌های قرآنی ویژه
بچه‌های مسجدی با حداقل امکانات، کارهای «نشد» را «شد» می‌کنند
حکمرانی فضای مجازی در پیچ تعدد نهادها؛ نمی‌توان دستوری حکمرانی کرد
وقتی امامزادگان در روزهای جنگ به کانون خدمت‌رسانی تبدیل شدند
ایرباس به فناوری «پوست کوسه» مجهز می‌شود
نوشته جالب در دانشگاه شهید بهشتی
اعتبار ردیف استخدامی ۴۶۵ نفر از فراخوان سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴ تأمین شد
تمدید مهلت معرفی مشمولان پذیرفته‌شدگان آزمون دستیاری پزشکی تا ۳۰ مهر
لشکر پهپادهای زیر آبی چین رکورد زد
شرکت‌های فناوری درباره هوش مصنوعی با ترامپ چه توافقی کردند؟
اولویت‌های استادان برای سال تحصیلی پیش‌رو بررسی شد
اختصاص ۳۰ میلیارد تومان تسهیلات معاونت علمی به حوزه بازی‌های رایانه‌ای
برگزاری همایش ملی نخبگان لغو شد
تشریح جزئیات اجرای آیین‌نامه جذب استعدادهای برتر در دانشگاه فرهنگیان
سالن مطالعه دو دانشکده مهندسی دانشگاه صنعتی امیرکبیر باز طراحی شد
ثبت نام آزمون بسندگی زبان فارسی ویژه دانشجویان بین‌الملل ۱۴۰۵ آغاز شد
۳۰۰ گروه و کانال فیشینگ در سکوهای خارجی فعالیت می‌کنند
برنامه مدارس اینستاگرام گسترده تر می شود
پارک فناوری دانشگاه تهران پلتفرم سرمایه گذاری مجازی راه اندازی کرد
حجت‌الاسلام قمی: زنجیره جنایت باید با خونخواهی رهبر شهید قطع شود
رونمایی از نخستین کیوسک نذر عتبات
برگزاری چهاردهمین کنگره ملی شعر فاطمی در سه زبان؛ توجه ویژه به نوقلمان
جزئیات چهارمین «همایش ایده‌پردازان قرآنی» اعلام شد
عالمان عصر صفوی چگونه به قدرت اجتماعی رسیدند؟
اعلام برنامه دروس خارج فقه مسئله محور اساتید حوزوی
زمان ثبت درخواست دانشگاه‌ها برای ایجاد رشته‌های جدید اعلام شد
امکان تحصیل بدون آزمون مدال‌آوران بازی‌های آسیایی ناگویا فراهم شد
اجازه نمی‌دهیم کسی به پرچم ایران اهانت کند
قالیباف: یا بازار نفت احمق است یا آمریکا دروغ می‌گوید+عکس
پرچم جمهوری اسلامی، محور وحدت و نماد ایستادگی در برابر بدخواهان است
ماه کاملِ امشب از تنگهٔ هرمز+عکس
مهلت ثبت‌نام آزمون اخذ پروانه وکالت مرکز وکلای قوه قضائیه تمدید شد
سهمیه بومی آزمون کارشناسی ارشد علوم پزشکی سال ۱۴۰۵ اعلام شد
دانشگاه شریف در مسیر توسعه برق تجدیدپذیر؛ احداث و خرید نیروگاه
مهلت مجدد ثبت‌نام در آزمون دکتری تخصصی علوم پزشکی ۱۴۰۵ از امروز آغاز شد
اعلام تسهیلات ویژه برای برگزیدگان المپیاد علمی دانشجویی کشوری
اعلام نتایج اولیه کنکور سراسری ۱۴۰۵ در نیمه اول مهر
رقابت داوطلبان در سی و یکمین المپیاد علمی دانشجویی کشور آغاز شد
۱۰۹۶ میلیارد ریال به حساب اعضای صندوق ذخیره فرهنگیان واریز شد
استقلال آموزش و پرورش کالپوش؛ گامی در مسیر تحقق عدالت آموزشی
داخلی‌سازی صنعت نوشت‌افزار به بیش از ۸۵ درصد رسید
معرفی بسته‌های تربیت و یادگیری ارزیابی شده ویژه کودکان برای سال تحصیلی جدید
مدارس تراز؛ سامانه‌ای برای پایش، ارزیابی و مدیریت داده‌محور مدارس
اهتمام به نماز، بخش مهمی از فرآیند تربیت دانش‌آموزان است
بازدید ۴۰۰ میلیونی سکوهای ایرانی برای رئیس جمهور ایران
آنتروپیک بازنده شکایت از پنتاگون شد
درخواست بازنگری در سقف سنی جذب اعضای هیئت علمی توسط جمعی از متقاضیان
تأکید معاون آموزشی دانشگاه شریف بر اهمیت بازگشت به آموزش حضوری
این دانشگاه‌ها از امروز آموزش حضوری را آغاز کردند
ضرورت هماهنگی در سیاست‌گذاری فضای مجازی؛ اولویت حل مسائل اصلی مردم است
یک پژوهش جدید نشان می‌دهد: مریخ آب گرم داشت!
فرصت جدید ثبت نام آزمون پذیرش پزشکی از لیسانس ۱۴۰۵ فراهم شد
گوگل هوش مصنوعی را به فضا می‌برد
تیک تاک ۱۲.۷ میلیون پوند جریمه می‌دهد
مهلت مجدد ثبت‌نام آزمون کارشناسی ارشد گروه پزشکی ۱۴۰۵ از امروز آغاز شد
بانویی که هجرتش آغاز یک تمدن شد
تاکید رهبر شهید بر عمومی کردن فلسفه؛تولید علم دینی بدون مبنا ممکن نیست
واکاوی مفهومی مؤلفه‌ها و حدود مقوله سوءرفتار علیه زنان
دین در جهان شبکه‌ها؛ چرا شیوه گفت‌وگو با نسل جدید باید تغییر کند؟
سیاستمداران بدون حکمت عملگرایان بی مبنا هستند
روایت رسانه‌های جهان از یک روز متفاوت در تهران
آغاز ثبت‌نام ترم پاییز دوره‌های آموزش قرآن دارالتحفیظ
توجه بازدیدکنندگان نمایشگاه کتاب ابوظبی به مصحف ۱۳۰ ساله مینیاتوری
نوجوان ایرانی، جهانی که آن را نمی‌شناسیم
چرا ما انتقادپذیر نیستیم؟
تمدید مهلت معرفی مشمولان پذیرفته‌شدگان آزمون دستیاری پزشکی تا ۳۰ مهر
اولویت‌های استادان برای سال تحصیلی پیش‌رو بررسی شد
اعتبار ردیف استخدامی ۴۶۵ نفر از فراخوان سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴ تأمین شد
حکمرانی فضای مجازی در پیچ تعدد نهادها؛ نمی‌توان دستوری حکمرانی کرد
سمپوزیوم راهکارهای قرآنی برای حل مشکلات تمدن معاصر
فیلم نماینده ایران در اسکار انتخاب شد
جنگ‌ها و تحولات اخیر به کتاب‌های درسی نهم و یازدهم رسید
الگوی قرآن برای حل اختلافات شدید خانوادگی چیست؟
ایرباس به فناوری «پوست کوسه» مجهز می‌شود
تشریح جزئیات اجرای آیین‌نامه جذب استعدادهای برتر در دانشگاه فرهنگیان
وقتی امامزادگان در روزهای جنگ به کانون خدمت‌رسانی تبدیل شدند
بازگشت معتمدآریا و یک یادآوری درباره حفظ حرمت سرزمین مادری
برگزاری همایش ملی نخبگان لغو شد
شرکت‌های فناوری درباره هوش مصنوعی با ترامپ چه توافقی کردند؟
چه خبر از گیشه سینماها؟ فروش سینماها رو به افزایش است
خانه فرهنگ در خوابگاه‌های دانشگاه فرهنگیان راه‌اندازی می‌شود
ثبت نام آزمون بسندگی زبان فارسی ویژه دانشجویان بین‌الملل ۱۴۰۵ آغاز شد
بچه‌های مسجدی با حداقل امکانات، کارهای «نشد» را «شد» می‌کنند
مساجد ۳۲ استان به دنبال طراحی برنامه‌های قرآنی ویژه
اختصاص ۳۰ میلیارد تومان تسهیلات معاونت علمی به حوزه بازی‌های رایانه‌ای
نوشته جالب در دانشگاه شهید بهشتی
لشکر پهپادهای زیر آبی چین رکورد زد
رونمایی از نخستین کیوسک نذر عتبات
پارک فناوری دانشگاه تهران پلتفرم سرمایه گذاری مجازی راه اندازی کرد
سالن مطالعه دو دانشکده مهندسی دانشگاه صنعتی امیرکبیر باز طراحی شد
جزئیات چهارمین «همایش ایده‌پردازان قرآنی» اعلام شد
اعلام برنامه دروس خارج فقه مسئله محور اساتید حوزوی
۳۰۰ گروه و کانال فیشینگ در سکوهای خارجی فعالیت می‌کنند
عالمان عصر صفوی چگونه به قدرت اجتماعی رسیدند؟
حجت‌الاسلام قمی: زنجیره جنایت باید با خونخواهی رهبر شهید قطع شود
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.