به گزارش ثریا محمدمهدی اردبیلی، استادیار پژوهشکده فرهنگ معاصر، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در دومین روز از همایش «همگرایی و واگرایی؛ گفت و گویی میان فرهنگی- میان دینی» که در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی برگزار شد مقالهای با عنوان «بستر گفتوگو: فرهنگ یا متافیزیک؟» ارائه داد.
متن زیر مشروح این سخنرانی است.
مسئلۀ مواجهۀ فرهنگها با یکدیگر، اخیراً، به واسطۀ فراگیر شدنِ پدیدۀ جهانیسازی / شدن و نیز بروز هویتگراییهایِ افراطی و رواج خشونت ناشی از آنها، بیش از پیش پروبلماتیک شده است. پرسش اساسی اینجاست که این گفتگو باید در چه سطحی انجام پذیرد؟ رویکرد میانفرهنگی با اتخاذ موضعی کثرتگرایانه، به واسطۀ تجربههای تلخ تاریخی متعدد (از یکپارچهسازی استعماریِ غربیسازیِ شرق گرفته تا تلاشهای انتحاری اسلامیسازیِ غرب)، تلاش برای یکپارچهسازی را به دیدۀ تردید مینگرد.
گفتار حاضر در تلاش است تا امکان شکلگیری این بستر مشترک را، نه در حوزۀ فرهنگ (که دقیقاً حوزۀ تفاوت و کثرت است)، بلکه در حوزۀ متافیزیک (که دعوی وحدت و اشتراک دارد) ردیابی کند. ادعای این مقاله این است که میتوان با درس گرفتن از گذشته و پذیرش برخی از ملزومات کثرتگرایی، بدون دچار شدن به نوعی وحدتگرایی فروکاهنده و سرکوبگرانه به شکلی از مفاهمه و اشتراک در ساحت متافیزیک دست یافت. میدانیم که تلاشهای مختلف عقلی و فلسفی در راستای ایجاد وحدت و همگرایی، عمدتاً به سرکوب و استبداد و نوع نوینی از واگرایی ختم شده است. در این خصوص تجربۀ اروپای استعمارگر مدرن ننگآور است. زمانی که در ساحت عقل از وحدت سخن گفته میشود، همواره این پرسش مطرح میشود که چه کسی بناست معیارهای این عقل بهنجار را تعیین کند؟ خود نبرد بر سر تعیین معیار، آغازگر کثرت و اختلاف است. اما اگر مبانیِ از پیشدادهای از حیث عقلی و فلسفی وجود داشته باشد، آنگاه میتوان با تکیه بر آنها به معیارهای مشترک و نوعی از فهم متقابل در قبال حقیقت و جهان راه برد که به همگرایی منجر شود.
مورد مشخص این تحقیق نسبت «ما» (فرهنگ ایرانی-اسلامی) و غرب (فرهنگ مسیحی-سکولار) است. این دو جهان دارای دو وجه اشتراک عمدهاند: وجه اول دین است، هرچند روشن است که ما نمیتوانیم این مبنای مشترک را در چهارچوب یک دین مشخص بیابیم، بلکه باید آن را در سپهری بیرون از یک دین واحد بجوییم. هم جهان اسلامی (سکولار یا غیرسکولار) و هم جهان مسیحی (سکولار یا غیرسکولار)، ذیل ادیان ابراهیمی، در بخش قابل توجهی از آموزههای دینی و اصول عقاید دارای اشتراکی فرادینیاند. این اشترک اعم از دیندار بودن یا حتی باورمندی به وجود خداست. چرا که حتی ملحدین نیز در تعریف آنچه وجودش را رد میکنند با مؤمنان همسو هستند. شرط این اشتراک نه عقاید مشترک، بلکه اسطورهها و باورهای مشترک، به ویژه از معنای خداوند است. وجه دوم اما خود فلسفه است. فلسفۀ اسلامی (اعم از مشایی، اشراقی و صدرایی) و مسیحی (با تمام مشتقاتش، اعم از قرون وسطایی، مدرن و پست مدرن)، بخش قابل توجهی از ترمینولوژی فلسفی و چهارچوبهای فکری و پیشفرضهای بنیادین خود را از فلسفۀ یونان اخذ کردهاند.
اگر این تعبیر مشهور وایتهد را تعمیم دهیم که «کل تاریخ فلسفه حاشیهای است بر افلاطون»، آنگاه میتوان کل دستاوردهای تاریخ فلسفه را بازی در زمین افلاطون و ارسطو پنداشت. در فلسفۀ اسلامی نیز، بخش قابل توجهی از روشها، پیشفرضها، معیارها، اصطلاحات، و حتی نتایج و دعاوی برگرفته از فلسفۀ یونان است و تقابل فلسفۀ اشراقی و مشایی در جهان اسلام را میتوان با اغماض، به تقابل افلاطون و ارسطو ترجمه کرد. در نتیجه، این دو جهانِ فلسفی، چیزی جز دو برداشت فلسفیِ متمایز از جهان فلسفی یونانی نیستند (برای مثال، در مورد فرهنگهای دیگری مانند آسیای شرقی، افریقای مرکزی و جنوبی و بومیان آمریکایی چنین اشتراکی وجود ندارد و حتی در مورد ابتداییترین اسطورهها مانند تصور خداوند یا داستان آفرینش هیچ مبنای مشترکی وجود ندارد).
فرهنگ ساحت کثرت است، حال آنکه عقل همواره عامل وحدت است. در نبرد سقراط با سوفسطاییان، سقراط همواره به حجیت عقل اشاره دارد، حال آنکه سوفسطاییان (اگر روایت افلاطون در ثئایتتوس را ملاک قرار دهیم)، حس را ملاک اصلی شناخت میدانستند و در نتیجه، به نوعی نسبیگرایی مطلق راه میبردند. با این وصف، تنها بستر متافیزیکی و عقلی این امکان را دارد که زمینۀ گفتگوی دو جهان باشد. تنها با چنین رویکردی است که میتوان این گفتگو (گفتگو در معنای حقیقی کلمه، نه صرفاً مجموعهای از تکگوییها که به توهمِ گفتگو دچارند) را ممکن ساخت و حتی شاید بتوان در پرتو آن از «ما» یی جدید سخن گفت. «ما» ی دیالکتیکیای که طرفین را در عین رفعِ یکجانبگیشان، حفظ کرده و بسط میدهد.
منبع: مهر
نسخه ویژه نابینایان «بدنام» و «کنکل» منتشر شد
مجسمههایی با پوششی از نقوش ایرانی به نیاوران آمدند
در دیدار آهنگساز ایتالیایی با مدیران بنیاد رودکی چه گذشت؟
طرح سینما کارت دانشآموزی اجرا میشود
ناهید شعشعانی، دوبلور پیشکسوت درگذشت
همراه با فیلمهای آخر هفته تلویزیون؛ از «به وقت شام» تا «در بروژ»
از کتاب اختران تهران رونمایی شد
روایت تازهای از جهان فکری و میراث فلسفی فارابی در هم اندیشی اساتید و پژوهشگران
انسان معاصر در عصر انفجار اطلاعات به حقیقت نزدیکتر شده است؟
پیشنهاد تشکیل شورای مستقل علوم پایه در دومین نشست هماندیشی استادان
لزوم رفع فوری چالشهای دانشجویان ایرانی در روسیه در دیدار رئیس سازمان امور دانشجویان و سفیر جمهوری اسلامی ایران
اعلام نتایج ارزشیابی فعالیت تحقیقات و فناوری دانشگاههای علوم پزشکی +جدول
ارتقاء رتبه دانشگاه تربیت مدرس در نظام رتبهبندی جهانی گرین متریک
تصویری از احمد نجفی در اتاق گریم سریال سلمان فارسی
ثبت نام پذیرفته شدگان نهایی کنکور سراسری ۱۴۰۵ از اول آذر انجام میشود
۴۹۶ هزار و ۸۰۶ نفر در کنکور سراسری و دانشجومعلم سال ۱۴۰۵ قبول شدند
تصویب ضوابط ایجاد دورههای تکمیلی تخصصی بالینی «فلوشیپ»
نتایج نهایی کنکور سراسری سال ۱۴۰۵ اعلام شد
دانشگاهها مجاز به کاهش واحدهای درسی مقطع کارشناسی شدند
کلید نهایی آزمون دکتری تخصصی علوم پزشکی ۱۴۰۵ اعلام شد
تاکید رئیس دانشگاه تهران بر نظارت روسای دانشکدهها بر پوشش دانشجویان
پیامنور از نیمه آذرماه به دانشجویان علوم پزشکی درس میدهد+جزئیات
آمازون و گوگل مالک ۳۰ درصد سهام آنتروپیک پس از عرضه اولیه میشوند
توسعه همکاریهای علمی با کشورهای آفریقایی و جذب دانشجویان خارجی
نقش هوش مصنوعی در هدف قرار دادن مدرسه میناب به عنوان هدف نظامی
تأکید رئیس دانشگاه علمیکاربردی بر تشکیل انجمن دانشآموختگان
یک گام دیگر برای اصلاح ظرفیت پذیرش پزشکی و دندانپزشکی برداشته شد
مشوقهای جدید فناورانه پیرو منویات رهبری؛ حمایت از پروژههای پرریسک
سیستمهای زیرساختی آمریکا شکافهای رفع نشدنی دارند
ثبت رویداد از ایده تا کسبوکار دانشکده شریعتی در شبکه جهانی کارآفرینی
کپی کردن ریلزها در اینستاگرام ممنوع شد
درگذشت استاد پیشکسوت ریاضی دانشگاه صنعتی شریف
پاویون دانشبنیانها در نمایشگاه توانمندیهای صادراتی جمهوری اسلامی
نه قاطع انویدیا به استخدام دوباره هوانگ
تاکسی روباتیک گوگل از بزرگراه های آمریکا جمع شد
مایکروسافت با ۷ مدل جدید به جنگ اوپن ای آی و آنتروپیک رفت
نشست تخصصی دستگاههای پرتو ایکس در دانشگاه امیرکبیر برگزار شد
ایالت اورگن جدیدترین شاکی اوپن ای آی شد
نتایج نهایی رشتههای با آزمون دانشگاه آزاد در کنکور ۱۴۰۵ اعلام شد
آغاز نخستین طرح سراسری نظرسنجی رضایت دانشجویان از اول آذرماه
تعمیر مبل استیل و راحتی در کرج؛ تفاوت خدمات و عوامل مؤثر بر هزینه
سرمایهگذاری در اتاق شیشهای؛ چرا شفافیت، شاهرگ حیات پلتفرمهای مالی دیجیتال است؟
تقدیر حجت الاسلام قمی از جانشین ستاد کل نیروهای مسلح
ششمین اجلاس مهدویت و انقلاب اسلامی فراخوان داد
تأسیس ۱۱ مؤسسه جدید فرهنگی قرآن و عترت
خدمات دینی و آثار ماندگار آیت الله وحید خراسانی سرمایه حوزه های علمیه
به غنیمت گرفتن نهمین پهپاد آمریکایی توسط سپاه پاسداران+عکس
فرصت مجدد ثبتنام در مرحله تکمیل ظرفیت دستیاری فوق تخصصی پزشکی
کاهش ۲۵درصدی جمعیت دانشجویی
دانشگاهها باید اتکایشان را به منابع دولتی کاهش دهند
حجتالاسلام خسروپناه خواستار کوچکسازی وزارت علوم و واگذاری اختیار به دانشگاهها شد
طرح «قاضی در مدرسه» در ۱۳۵ مدرسه استان سمنان اجرا میشود
«به وقت ایران» و «تاب آوری» در تازه ترین شماره نشریه دیده بان اندیشه
واکاوی نسبت فلسفه و معنویت در اندیشه علامه طباطبایی
گلی به جمال سرباز روح الله رضوی که ساعتش را به وقت ایران تنظیم کرد
انتشار «رساله حقوق امام سجاد(ع)» با ترجمه و شرح علامه حسینی طهرانی
تلگرام در عراق فیلتر شد
حذف ۲ اپ کاربردی از موبایلهای سامسونگ
چرایی عدم دسترسی برخی دانش آموزان به کتاب درسی
بازاریان و فعالان اقتصادی مهدیشهری به مدرسه سازی دعوت شدند
فعالیت مراکز آموزشی ۵ شهرستان خوزستان سهشنبه غیرحضوری شد
مسئولیت اعلام تعطیلی مدارس تهران به آموزشوپرورش واگذار شد
نتایج کنکور تا روز پنجشنبه اعلام میشود
۳ پیشنیاز تحقق خیزش علمی جدید
خوانشی بر رسانه فاطمی، از تبیین حضور تا اعتراض سکوت
آپارتمانهای قم در زمان امام عسکری (ع)
اختلال گسترده در پروازهای آمریکا برای سومین روز متوالی ادامه دارد+عکس
آیا هوش مصنوعی موجب مرگ خلاقیت میشود؟
مهلت ثبتنام آزمون متقاضیان اخذ پروانه کارشناسی رسمی دادگستری تمدید شد
انتشار دفترچه سوالات و کلید اولیه آزمون پذیرش پزشکی از لیسانس ۱۴۰۵
فهرست دانشگاههای خارجی مورد تأیید وزارت علوم برای سال ۲۰۲۷ اعلام شد
اعلام نتایج نهایی کنکور سراسری تا پایان هفته جاری
پژوهشگاه ملی سرطان به قطب نانوآنکولوژی جهان اسلام تبدیل میشود
هواپیمای برقی چینی ۱۰ تنی به آسمان رفت
آغاز رویداد «ایران پیشرو» با حضور بیش از ۱۰۰ شرکت دانشبنیان
دسترسی به داده های کاربران اندروید برای متا جریمه تراشید
حضرت زهرا(س)؛ از سوگواری تاریخی تا کنشگری در دفاع از امامت
امانت مشترک؛ مسئولیت شرعی شهروندان در حفظ اموال عمومی تا کجاست؟
آیا انسان امروز آزاد است؟ رؤیای دیرینه بشر و مسئله همیشگی اندیشه
قرائتی: مسجد را اسیر هزینههای سنگین و تجملگرایی نکنید
انتشار دفترچه سوالات و کلید اولیه آزمون پذیرش پزشکی از لیسانس ۱۴۰۵
ابلاغ جدیدترین دستورالعمل پذیرش مستقیم دستیاری در ۶ رشته تخصصی
اعلام نتایج نهایی کنکور سراسری تا پایان هفته جاری
مهلت ثبتنام آزمون متقاضیان اخذ پروانه کارشناسی رسمی دادگستری تمدید شد
فهرست دانشگاههای خارجی مورد تأیید وزارت علوم برای سال ۲۰۲۷ اعلام شد
فعالیت ۱۲ کمیته در حوزه علوم انسانی برای تحقق خیزش علمی
آزمون تکمیل ظرفیت دستیاری فوق تخصصی پزشکی ۸ آذر برگزار میشود
نقشه راه دانشگاه علوم پزشکی هوشمند برای کسب مرجعیت در آموزش دیجیتال
حجتالاسلام خسروپناه خواستار کوچکسازی وزارت علوم و واگذاری اختیار به دانشگاهها شد
هوش مصنوعی بومی دانشگاه تهران در تشخیص گفتار فارسی از گوگل پیشی گرفت
نتایج کنکور تا روز پنجشنبه اعلام میشود
انتشار «رساله حقوق امام سجاد(ع)» با ترجمه و شرح علامه حسینی طهرانی
«به وقت ایران» و «تاب آوری» در تازه ترین شماره نشریه دیده بان اندیشه
سرویسهای مایکروسافت احیا شدند
فراخوان استادان جهت موافقت با بیانیه لزوم بازنگری در دکترین هستهای
تلگرام در عراق فیلتر شد
حذف ۲ اپ کاربردی از موبایلهای سامسونگ
هوش مصنوعی گوگل معمای ۹۰ ساله ریاضی را حل کرد
فعالیت مراکز آموزشی ۵ شهرستان خوزستان سهشنبه غیرحضوری شد
درخشش نخبگان ایرانی در مسابقات فناوریهای پیشرفته بریکس؛ کسب ۹ مدال
چرایی عدم دسترسی برخی دانش آموزان به کتاب درسی
به غنیمت گرفتن نهمین پهپاد آمریکایی توسط سپاه پاسداران+عکس
رفع محدودیت مناطق ممنوعه برای تسهیل جذب دانشجویان بینالمللی
دانشگاهها باید اتکایشان را به منابع دولتی کاهش دهند
فرصت مجدد ثبتنام در مرحله تکمیل ظرفیت دستیاری فوق تخصصی پزشکی
طرح «قاضی در مدرسه» در ۱۳۵ مدرسه استان سمنان اجرا میشود
مسئولیت اعلام تعطیلی مدارس تهران به آموزشوپرورش واگذار شد
۳ پیشنیاز تحقق خیزش علمی جدید
اختلال گسترده در پروازهای آمریکا برای سومین روز متوالی ادامه دارد+عکس
آپارتمانهای قم در زمان امام عسکری (ع)
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.