به گزارش ثریا متن زیر یادداشتی است که قاسم اخوان نبوی عضو هیئت علمی گروه کلام پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی درباره کارکرد دین نوشته است:
مسئله کارکرد دین به معنای نقش، تأثیر و جایگاه دین در زندگی انسان از جمله مسائل محوری دینشناسی علمی میباشد، این مسئله با عنوان آثار، نتایج و ضرورت دین از گذشته مطرح بوده است. [۱] مسئلهای که مورد توجه دینشناسان میباشد این است که علیرغم مخالفتهایی که با دین وجود دارد، علت گرایش انسان به دین چیست؟ تبیین این مسئله مبتنی بر مبانی و پیشفرض هایی است که به نظر میرسد؛ لازم است مورد توجه قرار گرفته شود. این پیشفرض ها را میتوان به چند قسم تقسیم کرد، که در اینجا به آن اشاره میگردد، توضیح مطلب اینکه برای دین یا منشأ و خاستگاه الهی قائل هستیم، یا منشأ الهی قائل نیستیم. بنابر رویکرد اول؛ که غالب نگاه سنتی مبتنی بر آن است، این مسئله تحت عنوان ضرورت بعثت پیامبران از سوی متکلمان مورد بررسی قرار گرفته شده است،
متکلمان مسلمان با تکیه بر اوصاف حکمت و لطف الهی این مسئله را تبیین کردهاند. از دیدگاه این متکلمان از آنجایی که فعل خداوند مبتنی بر حکمت است، و دارای هدف و غایتی است، جهان آفرینش از جمله انسان را بر اساس غایت و هدفی آفریده است، و لطف خداوند اقتضا میکند که موجودات به هدف و غایتی که دارند؛ برسند. بنابر این تمام شرایط و مقتضیات رسیدن به این هدف را فراهم کرده است. درباره انسان نیز با توجه به اینکه علاوه بر هدایت تکوینی دارای هدایت تشریعی است، این شرایط از طریق فرستادن پیامبران فراهم شده است. به این معنا که خداوند توسط پیامبران به انسان آموزهها و تعالیمی را آموزش داده است که در پرتو آن به کمال و سعادت برسد. بنابر نگاه سنتی ریشه گرایش به دین در نیازهای فطری و ذاتی انسان قرار دارد. اما خود دین منشأیی الهی دارد.
بنابر رویکرد دوم، دین به عنوان یک پدیدهایی اجتماعی و فرهنگی؛ مانند سایر پدیدههای انسانی مورد بررسی قرار گرفته میشود. در این صورت نیز دو رویکرد وجود دارد؛ یا نگاهی طبیعتگرایانه نسبت به دین وجود دارد، در این صورت دین به یکی از پدیدههای اجتماعی یا روانی تحویل برده میشود، یا غیرتحویلگرایانه و پدیدارشناختی است، در این صورت نیز دین به عنوان پدیدهایی که به واسطه تجربه دینی در آگاهی بشر ظهور پیدا میکند و یک امری درونی است، مورد توجه قرار گرفته میشود، و معتقد است به توصیف پدیدههای دینی میپردازد، از این جهت که در تجربه انسانها قرار گرفته شده است.
تبیین کارکرد دین را نیز از جهت روشی میتوان مورد بررسی قرار داد، بر این اساس یا از روش عقلی و قیاسی برای تبیین کارکرد دین استفاده میشود؛ یا از روش تجربی. روش اول بیشتر در نگاه سنتی رواج دارد، اما بنابر روش تجربی که مربوط به دوران جدید است؛ دو جریان کلی در آن وجود دارد، یکی جریان مدرنیسم، و دیگری جریان پستمدرنیسم، در میان جریان مدرنیسم نیز از نظر روشی یا رویکرد اثباتگرایانه است؛ یا رویکردی تفسیری، این رویکرد نیز دارای دو جریان اساسی میباشد یکی قصدگرا یا عینگرا و دیگری ذهنگرا و ضد قصدگرایی است؛ اثباتگرایان بیشتر به افول دین قائل هستند، اما بنابر نگاه تفسیرگرایی با توجه به اینکه در تفسیر رفتار انسانها به انگیزهها توجه میشود، دو نوع رویکرد غایتگرایانه یا وظیفهگرایانه میتوانیم داشته باشیم؛ رویکرد غایتگرایانه نیز به دو قسم فائدهگرایانه، و فضیلتگرایانه تقسیم میشود؛ که غالباً برای دین کارکرد و فائده مثبتی بیان میشود. نکتهایی که لازم به نظر میرسد به آن توجه شود این است که بنابر قصدگرایی برای تبیین کارکرد دین به اهداف دین توجه میشود از اینرو با نگاه سنتی همسو میباشد.
از نظر معرفتشناختی نیز یا نگاه واقعگرایانه، یا ناواقعگرایانه است. بنابر نگاه واقعگرایانه باور به خدا ریشه در امری خارجی، عینی و واقعی دارد؛ اما بنابر نگاه ناواقعگرایانه؛ باور به خدا به عنوان یک فرض و تصور ذهنی است که میتواند تبیین کننده احکام اخلاقی باشد. همچنین از این جهت که نگاهی فردگرایانه، یا کلگرایانه داشته باشیم، کارکردگرا یا ساختارگرا باشیم؛ نیز در تبیینی که از کارکرد دین ارائه میدهیم، تأثیرگذار میباشد.
علاوه بر آنچه بیان شد جریانهای الهیاتی نیز در تبیین کارکرد دین مؤثر هستند، به طور کلی این جریانهای الهیاتی را میتوان به سه دسته تقسیم کرد؛ یکی الهیات گزارهایی- معرفتی، دوم؛ الهیات تجربی- تفسیری، و سوم؛ الهیات فرهنگی- زبانی، این رویکرد مشتمل بر مجموعهایی از رویکردهای الهیاتی مانند: الهیات کاربردی یا عملی، الهیات رهاییبخش یا آزادی بخش، الهیات اجتماعی، الهیات فمینیستی، الهیات روایی، الهیات اخلاقی و……. است. هر یک از این جریانهای الهیاتی کارکردهایی را برای دین بیان کردهاند.
با توجه به آنچه بیان شد؛ بنابر رویکرد سنتی؛ که برای دین منشأیی الهی قائل باشیم و ریشه گرایش به دین را در نیازهای فطری و ذاتی انسان بدانیم، علاوه بر اینکه بر حقانیت گزارههای دینی توجه میشود، به کارکرد و نقش دین در زندگی بشر نیز از جهت معرفتی و عملی توجه میشود، اما بنابر رویکردهای جدید اگر مبنای پوزیتیویستی داشته باشیم لازمهاش افول دین است زیرا بر این اساس دین به تدریج جایگاه خود را در برابر رشد علم از دست میدهد، اما اگر نگاه تفسیری نیز داشته باشیم به حقانیت گزارههای دینی توجه نمیشود، و بحث درباره صدق و کذب این گزارهها به تعلیق برده میشود، و بیشتر به کارکرد دین در سبک زندگی انسان و بُعد اخلاقی دین توجه میشود، و لازمهاش نسبیتگرایی میباشد. نکتهای که در اینجا وجود دارد این است که چه نگاه پوزیتیویستی داشته باشیم و چه نگاه تفسیری با توجه به اینکه در هر دو نگرش مابعدالطبیعه مورد نقد و طرد قرار گرفته میشود الهیاتی که در زمینه شکل میگیرد الهیات پوزیتیویستی و سکولار میباشد.
پی نوشت:
[۱] – بحث درباره کارکرد دین با رویکرد کارکردگرایانه به دین تفاوت دارد، در فلسفه دین فیلسوفانی مانند ویتگنشتاین که به غیرشناختاری بودن زبان دین گرایش داشتند به طور عمده از کارکردها و آثار دین سخن گفتهاند، اما روش کارکردگرایی که به آثار و خدمات و حسنات دین توجه دارد و آنها را مورد شناسایی قرار میدهد؛ پیش فرضهایی از قبیل نفی شناختاری بودن زبان دین را برنمیتابد؛ به همین دلیل معتقدان به نظریهی مطابقت و واقعگرایی گزارههایی دینی نیز از کارکردهای دین سخن گفتهاند.
منبع: خبرگزاری مهر
واکنش سید عباس عراقچی وزیر امور خارجه به ادعای کمرشکنترین عملیات اقتصادی تاریخ
«لباس شخصی»سراغ یک پرونده امنیتی رفت
۵ نمایشنامه از ۵ درامنویس زن خوانده میشود
شکست «ددپول و ولورین» توسط «اودیسه»؛ رایان رینولدز تبریک گفت!
حجت الاسلام قمی: «مسجد» محور جامعه مبعوث است
بازگشت عمو پورنگ پس از ۵ سال به سیما
حجتالاسلام قمی: مسجد باید پرچمدار حرکت مؤمنان و جامعهسازی باشد
حجت الاسلام قمی: مسجد محدود به اقامه نماز نیست
حکمرانی شبکهای امام هادی(ع) در زندان و منشور کلامی زیارت جامعه کبیره
از سامرای محاصرهشده تا عصر غیبت/روایت راهبرد امام عسکری(ع) برای شیعه
جزئیات فصل جدید یک رویداد موسیقایی؛ وقتی موسیقی از تهران خارج میشود
تصویر معناداری که قالیباف در کنار خلیج فارس منتشر کرد
امیر جدیدی و حمید نعمتالله در پشتِ صحنه سریال داش آکل
«عید بیعت» در میدان ولیعصر(عج) برگزار میشود
بازگشت حماسی مصدق به قدرت،کینه شاه و دربار علیه دولت ملی را تعمیق کرد
شهادت امام حسن عسکری (ع) هیئت کجا برویم؟
مشرکان عصر جاهلیت موحد بودند؟
توییت معنادار معاون وزیر خارجه در پاسخ به ترامپ+عکس
سامرا آماده میزبانی از عزاداران امام حسن عسکری (ع) شد
اعلام برنامههای علمی هفته ملی ابنسینا در ایران
تلاش ملاعبدالله بهابادی در سازماندهی استنباط و روابط میان ادله
«عقل فعال» میراث حل مسائل روز؛ ابن سینا شاخصه عقلانیت در اسلام است
زبانآموز حرفهای چگونه آلمانی یاد میگیرد؟ نگاهی تخصصی به مسیر رسیدن از سطح A1 تا C1
محقق ایرانی باکتری را به ترانزیستور تبدیل کرد
جیمز وب ۳ سیاهچاله فعال در یک کهکشان دوردست کشف کرد
مصوبه مهم درباره اقتصاد دیجیتال
تولید ماده اولیه داروی ایرانی درمان «فیبروز کبدی»
ایده امیرکبیر در تأسیس دارالفنون چه بود؟
پرچم انتقام و خونخواهی بر فراز گنبد مساجد کشور به اهتزاز درمی آید
راهاندازی موکبهای دائمی در مرز ایران و عراق
چرا رهبر شهید به جوانان اروپایی نامه نوشتند؟
آثار و عوامل تجربه زیسته احساس تنهایی در دختران تجرد زیست
«فرمانده هرمز» را چقدر میشناسید؟
جزئیات برنامههای هفته آموزش هنر اعلام شد
شوراهای آموزش و پرورش؛ ظرفیت ملی برای جهش کیفیت و عدالت تربیتی
کاهش ۲۰ درصدی تخلفات اداری آموزشوپرورش
زنگ نماز همراه با زنگ مدرسه نواخته شود
آغاز دریافت کارت ۵ آزمون علوم پزشکی از امروز
جدیدترین تغییرات فراخوان جذب هیئت علمی علوم پزشکی را اینجا ببینید
آغاز ثبت نام پذیرفته شدگان آزمون دکتری از اول شهریور
جزئیات ثبت نام آزمون دکتری تخصصی و پژوهشی گروه علوم پزشکی اعلام شد
نتایج نهایی آزمون دکتری اعلام شد
بیش از ۷۵۰ هزار نفر کارت کنکور ۱۴۰۵ و آزمون پذیرش دانشجو معلم گرفتند
زمان و تعداد سوالات گروههای پنجگانه کنکور سراسری ۱۴۰۵ مشخص شد
هشدار درباره کاهش رتبه علمی ایران در جهان
پایان اسکرول بینهایت و شمارش لایک در اینستاگرام
آزمون تربیت معلم همزمان با کنکور سراسری ۱۴۰۵ برگزار میشود
بزرگترین هواپیمای تمام برقی جهان ۲۷ دقیقه پرواز کرد
«ایران دیجیتال»؛ پیوند فناوری و نظام تعلیم و تربیت
تضمین امنیت کنکور رکن اصلی تحقق عدالت آموزشی/ برخورد قانونی با تقلب
توزیع کارت کنکور ۱۴۰۵ از امروز آغاز شد
ناسا به طرح لشکرکشی روباتهای کروی به تایتان گرنت داد
حضور بیش از ۱۰۰ استارتاپ در اینوتکس ۲۰۲۶ قطعی شد
برگزاری محفل قرآنیها به مناسبت چهلم رهبر شهید انقلاب
صفحه اینترنتی معرفی رهبر شهید به زبان ژاپنی راه اندازی شد
تهیه کننده سریال اسباب زحمت: شخصیتهای سریالهای آقاخانی از جنس مردم هستند
گرامیداشت رهبر شهید با نگاهی به اندیشه ایشان در حوزههای انسانی
جدول پخش شبکه ۴ تغییر کرد
گردهمایی اصحاب هنر و اندیشه با گفتاری درباره آینده نزدیک ایران برگزار میشود
مرحوم ابوترابی الگوی مقاومت در شرایط سخت اسارت
نگاهی به حدود ۶۰۰ آیه مرتبط با جهاد و قتال و پاسخ به چالشهای امروز در این کتاب
مهران مدیری تحت عمل جراحی و درمان قرار گرفت
آموزش و پرورش باید در کنار سه قوه، «قوه چهارم» کشور باشد
حامد همایون مهمان درجام شد
«غوطهور» در صف اکران رفت
خوراک رسانهای کودک دهه ۶۰ با امروز فرق دارد
چگونه ایمان در زمان جنگ تقویت میشود؟
بزرگداشتی برای میراث دار فلسفه و طب حکیم ابوعلی سینا
درباره ارتداد در اسلام و انواع آن بیشتر بدانید
امتحانات ترم تابستان دانشگاههای سراسری و آزاد حضوری شد
آمادگی کامل شبکه ملی اجرا و حفاظت برای برگزاری مطلوب کنکور ۱۴۰۵
ثبتنام آزمون دکتری گروه علوم پزشکی سال ۱۴۰۵
حکم اخراج یکی از دانشجویان دانشگاه شریف ابلاغ شد
مسعود امیرلویی پس از ۵ سال مبارزه درگذشت
تمدید مهلت ثبتنام آزمون کارشناسی ارشد علوم پزشکی ۱۴۰۵
حمله سایبری گسترده به تأسیسات آب آمریکا
دستگاههای عکسبرداری پزشکی کوچکتر میشوند
اعلام تقویم آموزشی دانشگاه صنعتی شریف برای سال تحصیلی ۱۴۰۶-۱۴۰۵
امتحانات ترم تابستان دانشگاهها حضوری شد
راه اندازی خط ویژه جذب هیئت علمی در رشته هوش مصنوعی
تمدید مهلت ثبتنام آزمون کارشناسی ارشد علوم پزشکی ۱۴۰۵
اعلام تقویم آموزشی دانشگاه صنعتی شریف برای سال تحصیلی ۱۴۰۶-۱۴۰۵
اخراج ۲ دانشجو به دلیل توهین به پرچم مقدس ایران
راه اندازی خط ویژه جذب هیئت علمی در رشته هوش مصنوعی
امتحانات ترم تابستان دانشگاهها حضوری شد
امتحانات ترم تابستان دانشگاههای سراسری و آزاد حضوری شد
حکم اخراج یکی از دانشجویان دانشگاه شریف ابلاغ شد
زمان و تعداد سوالات گروههای پنجگانه کنکور سراسری ۱۴۰۵ مشخص شد
بزرگداشتی برای میراث دار فلسفه و طب حکیم ابوعلی سینا
آمادگی کامل شبکه ملی اجرا و حفاظت برای برگزاری مطلوب کنکور ۱۴۰۵
درباره ارتداد در اسلام و انواع آن بیشتر بدانید
تمهیدات لازم برای بازگشایی مطلوب مدارس خوزستان
مهلت ویرایش محل برگزاری چهلمین دوره آزمون دستیاری دندانپزشکی تمدید شد
جزئیات ثبت نام آزمون دکتری تخصصی و پژوهشی گروه علوم پزشکی اعلام شد
آغاز پخش برنامه «محفل ستارهها»؛ این برنامه برای حال خوب کودکان است
ثبتنام آزمون دکتری گروه علوم پزشکی سال ۱۴۰۵
جدیدترین تغییرات فراخوان جذب هیئت علمی علوم پزشکی را اینجا ببینید
«غوطهور» در صف اکران رفت
یافتههای جدید از نقش استارلینک در تجاوز نظامی آمریکا به ایران
آغاز پخش «هزار داستان» با اجرای مجری معروف
تابستان؛ فرصتی برای جبران بخشی از عقبماندگیها دانش آموزان
نظر پیامبر (ص) درباره خاک بازی کودکان چیست؟
نماز خواندن در خانه ای که سگ در آن است چه حکمی دارد؟
حامد همایون مهمان درجام شد
هشدار درباره کاهش رتبه علمی ایران در جهان
دستور جدید ترامپ به شرکت ها برای حمله سایبری
خوراک رسانهای کودک دهه ۶۰ با امروز فرق دارد
نتایج نهایی آزمون دکتری اعلام شد
حمله سایبری گسترده به تأسیسات آب آمریکا
رئیس جمهور: مسجد یکی از ظرفیتهای مؤثر در ارتقای سطح سواد عمومی است
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.