به گزارش ثریا حجت‌الاسلام سید محمدحسین راجی، مدیر اندیشکده سُعداء، با اشاره به بررسی‌های انجام‌شده درباره حوادث اخیر، به تشریح برخی الگوها و ویژگی‌های مشترک در میان بازداشت‌شدگان پرداخت.

ویژگی‌های مشترک بازداشت‌شدگان؛ زنگ خطری برای خانواده و جامعه

نود درصد افرادی که در جریان اغتشاشات دستگیر شدند، دارای مجموعه‌ای از ویژگی‌های مشترک بودند. در این بررسی، نسبت‌هایی مانند شصت، هفتاد یا هشتاد درصد مدنظر قرار نمی‌گیرد، بلکه تمرکز صرفاً بر ویژگی‌هایی است که در بیش از نود درصد موارد مشاهده شده‌اند. برخی از این موارد به‌صورت تیتروار مطرح می‌شوند و توضیح تفصیلی برخی دیگر در ادامه ارائه خواهد شد.

ویژگی نخست، این افراد آن است که هیچ‌یک اهل نماز نبودند. در میان کسانی که دستگیر شدند، تقریباً موردی مشاهده نشده است که فردی نمازخوان باشد. عموماً یا در طول عمر خود نماز نخوانده‌اند، یا اگر سابقه‌ای داشته‌اند، در پنج سال اخیر نماز را ترک کرده‌اند. با توجه به این‌که «اِنَّ الصَّلاةَ تَنهی عَنِ الفَحشاءِ وَ المُنکَر»، نماز عاملی بازدارنده از فحشا و منکر است. از این‌رو، در طراحی و اجرای عملیات‌های فرهنگی، لازم است مشخص شود سرمایه‌گذاری اصلی باید بر چه محورهایی متمرکز باشد. این افراد نه‌تنها اهل نماز نبوده‌اند، بلکه اساساً شیوه صحیح نماز خواندن را نیز نمی‌دانستند. آگاهی آن‌ها از حداقل‌های نماز، از جمله تعداد رکعات، بسیار ضعیف بوده است؛ به‌گونه‌ای که بسیاری از آن‌ها حتی تعداد رکعات نماز صبح را نیز نمی‌دانستند.

در یکی از برنامه‌های تربیتی جریان اصلاح‌ و تربیت، یکی از اساتید از فردی پرسیده بود آیا نماز می‌خواند یا خیر. پاسخ منفی بود. سپس از او پرسیده شد نماز مغرب چند رکعت است. پاسخ داده بود «ده رکعت». استاد از او خواست عدد را کمتر کند و پس از چند مرحله کاهش، مشخص شد فرد هیچ شناختی از ساختار نماز ندارد. این افراد در جمهوری اسلامی رشد کرده‌اند و این مسئله نشان‌دهنده فاصله‌ای عمیق میان بدیهی‌ترین آموزه‌های دینی و زیست واقعی آنان است.

ویژگی دوم این است که هیچ‌یک از آن‌ها اهل روزه نبودند. در میان افراد دستگیرشده، موردی از پایبندی به روزه مشاهده نشده است. طبیعی است که وقتی نماز و روزه در زندگی فردی وجود نداشته باشد، سایر واجبات دینی نیز به‌مراتب کمرنگ‌تر خواهد شد.

ویژگی سوم داشتن سابقه مصرف سیگار است. تمامی این افراد سابقه استعمال دخانیات داشته‌اند.

ویژگی چهارم سابقه مصرف مشروبات الکلی و مواد مخدر است که در همه این افراد مشاهده شده است.

ویژگی پنجم وابستگی افراطی به گوش دادن موسیقی‌های تند است.

ویژگی ششم درگیری مستمر با فیلم‌ها و محتوای مبتذل است. همه این افراد در تلفن‌های همراه خود فیلم‌های مبتذل داشته‌اند و دچار اعتیاد شدید به مشاهده این‌گونه محتواها بوده‌اند.

ویژگی هفتم وجود اختلالات گسترده روحی و روانی است. تمامی این افراد دچار نوعی از اختلالات روانی بوده‌اند.

ویژگی هشتم مشکلات خانوادگی است. این افراد یا فرزندان طلاق بوده‌اند، یا در خانواده از ارتباط عاطفی مؤثر با پدر و مادر برخوردار نبوده‌اند. همگی نوعی مشکل جدی در ساختار خانواده داشته‌اند. این مسئله یک زنگ خطر جدی است، زیرا چنین وضعیتی می‌تواند در هر خانواده‌ای رخ دهد. لازم است بررسی شود که کیفیت ارتباط والدین با فرزندان چگونه است.

تمرکز افراطی بر نمره، عملکرد تحصیلی و موفقیت‌های آموزشی، بدون توجه به وضعیت روانی و عاطفی فرزند، می‌تواند به آسیب‌های جدی منجر شود. فضای سرد خانوادگی، بستری مناسب برای پرورش ناآرامی‌های اجتماعی ایجاد می‌کند.

ویژگی نهم عضویت فعال در کانال‌ها و رسانه‌های ضد دین و ضد انقلاب است. همه این افراد در چنین فضاهایی حضور فعال داشته‌اند. فرزندان امروز بخش قابل توجهی از زیست خود را در فضای مجازی می‌گذرانند و آگاهی از نوع محتوایی که با آن در ارتباط هستند، اهمیت بالایی دارد. بدون ورود مستقیم به حریم خصوصی، می‌توان از طریق گفت‌وگو به این شناخت دست یافت. نگرانی اصلی در این زمینه، خانواده‌های مذهبی هستند؛ خانواده‌هایی که بخش زیادی از انرژی خود را صرف فعالیت‌های بیرونی می‌کنند، اما از آنچه در فضای خانه و اتاق فرزندشان می‌گذرد، غافل می‌مانند.

ویژگی دهم فقدان حداقل‌های آگاهی و شناخت سیاسی است. نوجوانان و جوانانی که دستگیر شدند، غالباً نام بیش از دو نفر از مسئولان نظام را نمی‌دانستند. بسیاری از آن‌ها حتی نام خانوادگی رئیس‌جمهور ایران را نمی‌شناختند. این سطح از ناآگاهی، نشان‌دهنده شرایطی است که در آن زیست می‌کنیم. نمونه‌های متعددی وجود دارد که دانش‌آموزان حتی تفاوت‌های ابتدایی تاریخی و سیاسی را تشخیص نمی‌دهند. این وضعیت بیانگر خلأ جدی در انتقال مفاهیم پایه‌ای تاریخی، سیاسی و هویتی است.

این ناآگاهی محدود به افراد دستگیرشده نیست و حتی در برخی خانواده‌های دینی و انقلابی نیز مشاهده می‌شود. بسیاری از کودکان و نوجوانان از ابتدایی‌ترین مفاهیم دینی و سیاسی بی‌اطلاع‌اند. این مسئله نتیجه کم‌کاری مجموعه‌ای از عوامل، از جمله خانواده، نظام آموزشی، رسانه و نهادهای فرهنگی است.

ویژگی یازدهم داشتن دوستان منحرف در فضای واقعی و مجازی است. نظارت بر ارتباطات دوستانه فرزندان، به‌ویژه در فضای مجازی، از اهمیت بالایی برخوردار است. در فضای آنلاین، امکان شکل‌گیری ارتباط‌هایی وجود دارد که در دنیای واقعی اساساً ممکن نیست. کودک یا نوجوان به‌راحتی تحت تأثیر افرادی قرار می‌گیرد که هیچ شناخت واقعی از آن‌ها وجود ندارد، و این تأثیرپذیری بدون آگاهی خانواده رخ می‌دهد.

ویژگی دوازدهم و آخرین مورد تأثیرپذیری شدید، گسترده و هیجانی از شبکه‌های اجتماعی و روایت‌های احساسی است. اگر در یازده مورد قبلی درصدهایی مانند نود و پنج یا نود و شش درصد مطرح باشد، در این مورد هیچ استثنایی وجود ندارد. صد درصد افراد دستگیرشده، دچار تأثیرپذیری شدید از شبکه‌های اجتماعی بوده‌اند.

این مجموعه ویژگی‌ها نشان می‌دهد که آگاهی‌بخشی در این حوزه‌ها اهمیت اساسی دارد. هر فرد، حتی بدون داشتن مسئولیت رسمی، می‌تواند در محیط خانواده و پیرامون خود اقداماتی مؤثر انجام دهد. آگاهی‌بخشی، حتی اگر اثر آن موقتی باشد، می‌تواند نقش بازدارنده و اصلاحی ایفا کند. درک صحیح از شرایط موجود، شناخت دقیق تحولات، و توجه به ابعاد فرهنگی و تربیتی، شرط لازم برای اثربخشی هرگونه اقدام در این زمینه است.