به گزارش ثریا محرم الحرام امسال از راه رسید و دل های عزادار مسلمانان جهان بیش از هر لحظه دیگر به یاد مظلومیت شهدای کربلا در این لحظه تاریخی می افتد.تاریخ عزاداری در ایران، پیوندی ناگسستنی با هویت فرهنگی و مذهبی این مرز و بوم دارد. آیینهای سوگواری ماه محرم که امروزه با شکوهی خاص برگزار میشود، ریشههای عمیقی در پیشینه تاریخی ایرانیان دارد.
نخستین بار که عزاداری برای امام حسین (ع) از حالت پنهانی خارج و به صورت یک آیین رسمی و عمومی در پهنه جغرافیای ایران و عراق تجلی یافت، به قرن چهارم هجری و دوران حکومت آلبویه بازمیگردد. معزالدوله دیلمی در سال ۳۵۲ هجری قمری دستور داد که در روز عاشورا تمامی بازارها تعطیل شود، خرید و فروش متوقف گردد و مردم با پوشیدن لباس سیاه و برافراشتن پرچمههای عزا، به سوگواری علنی در کوچهها و خیابانها بپردازند. این فرمان، سنگبنای شکلگیری دستههای عزاداری رسمی در ایران شد.
پس از یک دوره وقفه در دوران سلجوقیان، با روی کار آمدن صفویان، عزاداری محرم وارد مرحله جدیدی از جلال و شکوه شد. صفویان با رسمی کردن مذهب تشیع، آیینهایی چون زنجیرزنی و سینهزنی با نظم خاص را رواج دادند. در این دوره، دستههای عزاداری به دلیل پیوند با نیروهای نظامی (قزلباشها)، حالتی حماسی یافتند که نمونه آن هنوز در آیین «شاهحسینگویان» (شاخسین) در آذربایجان دیده میشود. همچنین در این عصر، ادبیات عاشورایی از زبان عربی به فارسی و ترکی گسترش یافت و مرثیهسرایی به یک هنر والا تبدیل شد.
اوجگیری آیینهای نمایشی در عصر قاجار
دوران قاجار، بهویژه عهد ناصری، را میتوان دوران طلایی تنوع و تکثر در شیوههای عزاداری دانست. در این دوره، «تعزیه» یا شبیهخوانی به اوج تکامل هنری خود رسید و ساختمان بزرگ «تکیه دولت» با گنجایش هزاران نفر ساخته شد تا نمایشهای عظیم واقعه کربلا در آن اجرا شود. ناصرالدین شاه با حمایت از تعزیهخوانان برجسته، این هنر را به یک آیین ملی تبدیل کرد. علاوه بر تعزیه، سنتهایی نظیر برپایی سقاخانهها، مراسم تشتگذاری در مناطق آذرینشین، و تشکیل هیئتهای صنفی مانند «هیئت بزازها» در بازار تهران رواج یافت. در این دوره، عزاداری تنها یک عمل عبادی نبود، بلکه پیوندی عمیق با ساختار اجتماعی و صنفی مردم داشت و هر محله و صنفی برای خود تکیه و بیرق مستقلی برپا میکرد. تکیههای قدیمی تهران مانند تکیه تجریش، سادات اخوی و دربند که قدمتی بیش از ۱۵۰ سال دارند، یادگارهای همین دوران هستند که با معماری خاص خود (طبقه دوم برای بانوان و سکوی میانی برای تعزیه) هویت مذهبی پایتخت را شکل دادند.
ممنوعیت های دوران پهلوی اول و تحول در هیئتهای خانگی
با روی کار آمدن رضاشاه، سیاستهای دولتی به سمت محدود کردن و سپس ممنوعیت کامل عزاداریهای عمومی حرکت کرد. رضا شاه که در ابتدا خود با پای برهنه در دستهها شرکت میکرد، پس از تثبیت قدرت، برگزاری مراسم در تکایا و راهاندازی دستههای خیابانی را ممنوع کرد. این فشارها باعث شد که عزاداریها به درون خانهها کوچ کند و پدیده «روضههای خانگی» و هیئتهای مخفی شکل بگیرد.
در این دوران، مردم با رعایت تدابیر امنیتی، مجالس کوچکی را در ساعات ابتدایی صبح یا اواخر شب برگزار میکردند تا چراغ سوگ حسینی خاموش نشود. پس از سقوط رضا شاه، در دوره پهلوی دوم، محدودیتهای علنی کاهش یافت و هیئتهای مذهبی به تدریج به کانونهای انسجام اجتماعی و سیاسی تبدیل شدند؛ به طوری که در دهههای ۴۰ و ۵۰ شمسی، همین هیئتها و منابر محرم به پایگاههای اصلی روشنگری و آغاز حرکتهای انقلابی منجر به سقوط سلطنت تبدیل گشتند.
سنتهای ماندگار و آیینهای محلی در فرهنگ عامه
بخش مهمی از شکوه محرم در ایران، مدیون آیینهای سنتی است که در نقاط مختلف کشور با ویژگیهای بومی حفظ شده است. نخلگردانی در یزد و مناطق مرکزی ایران، که نمادی از تشییع پیکر مطهر امام حسین (ع) است، یکی از باشکوهترین این آیینهاست.
در تهران قدیم، تکیههایی مانند «تکیه شوفرها» در میدان قزوین با نقاشیهای قهوهخانهای خود، یا تکیه دزاشیب با سنت میهمانی متقابل عزاداران محلههای همجوار در شبهای تاسوعا و عاشورا، نشاندهنده عمق نفوذ این آیین در زیست روزمره مردم است.
همچنین، آداب محبتی نظیر اطعام عزاداران، نذر نان خالی در دهه اول توسط برخی مومنان به نشانه همدردی با تشنگی و گرسنگی اهلبیت، و سیاهپوش کردن در و دیوار شهر، همگی نشان از آن دارد که محرم در ایران صرفاً یک تقویم مذهبی نیست، بلکه فصلی برای بازسازی اخلاق، ایثار و پیوند دوباره با مفاهیم والای انسانی است که از قرنها پیش در روح ایرانی ریشه دوانده است. این سنتها، علیرغم تغییرات زمانه، همچنان با قدرت به نسلهای بعد منتقل میشوند و هویت شیعی را در کالبد جامعه زنده نگاه میدارند.
منبع: مهر
احیای اخلاق در زندگی فردی و اجتماعی با بازخوانی فلسفه عاشورا
بنی امیه چگونه به قدرت رسید؟/ تبارشناسی ۹۱ سال حکومت استبدادی
دعوت از عاشقان اهل بیت برای شرکت در طرح توسعه حرم امام حسین (ع)
منطقه زینبیه استانبول سیاهپوش محرم شد؛ آغاز برنامه های عزاداری
رئیس سازمان فضایی ایران خبر داد: بهکارگیری ظرفیتهای ویژه ماهوارهای در تشییع رهبر شهید انقلاب
زنگ میراث فرهنگی و موزه در مدارس نواخته میشود
معافیت برخی المپیادها از کنکور و همزمانی آزمونها؛ همچنان چالش اصلی دانشآموزان
قابل توجه دانش آموزان: برنامه جدید امتحانات نهایی اعلام شد+جدول
هشدار به مدارس غیردولتی؛ با هرگونه دریافت شهریه غیرقانونی برخورد میشود
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی: اختیار پذیرش دانشجویان به دانشگاهها واگذار شود
حاج اکبر مولایی در اولین شب از ماه محرم آسمانی شد
روایت شیخ حسین انصاریان از سه حقی که خداوند بر انسانها نهاده است
تجمعات خیابانی و مراسم ویژه در میادین تهران برای عزاداری محرم
مصرفگرایی؛ پارادایم فرهنگی که تمام زندگی بشر را تسخیر کرد
شروع برنامه ملی «میناب ۱۵۶»؛ بورسیه تحصیلی برای دانشجویان مستعد کمبرخوردار
علی دایی به دیدار اکبر عبدی رفت+عکس
خروج هواپیماهای سوخترسان آمریکایی از فلسطین اشغالی پس از تفاهم با ایران
امیرحسین مدرس برنامه نغمههای حسینی را به مناسبت ماه محرم اجرا میکند
منوچهر هادی: درآوردن سکانس صدای رئیس جمهور در سریال ۴۸ ساعت وقت گرفت
دیوارنگاره میدان ولیعصر (عج) حال و هوای محرمی گرفت
نمایش تابوت عهد در تالار سایه به روی صحنه میرود
پانتهآ پناهیها در نمایش جدید صابر ابر به روی صحنه میرود
زمان تشییع پیکر بهروز رضوی اعلام شد
مساجد پایگاههایی برای شناسایی استعدادهای درخشان
به یاد کودکان میناب در جام جهانی فوتبال
اخلاص و پیامرسانی؛ کلید ماندگاری عاشورا
نگاهی به پیشینه تاریخی ایرانیان در عزاداری محرم
شبکههای اجتماعی برای زیر ۱۶ سالهها ممنوع شد
تمرکز بر امنیت سایبری و تابآوری شبکه در ایام تشییع رهبر شهید
دانشگاه علوم پزشکی تهران رتبه ۷۰۱ جهان را کسب کرد؛ همچنان صدرنشین دانشگاههای ایران
محقق ایرانی پمپ مینیاتوری برای نرم روباتها ابداع کرد
اندیشمندان مسلمان از شهدای کودک میناب میگویند
خبر خوش برای فناوران علوم شناختی؛ حمایت بدون سقف از طرحهای فناوری
دانشجویان میتوانند اعتراض به احکام انضباطی را به وزارت علوم بدهند
وزیر علوم: دانشجویان جدیدالورود احتمالاً از نیمسال دوم وارد دانشگاه میشوند
زمان برگزاری آزمون کارشناسی ارشد ناپیوسته ۱۴۰۵ جابهجا شد
خودروهای خودران بایدو با نام «AmiGo» مجوز فعالیت در شرق سوئیس گرفتند
رقابت سخت منطقهای برای جذب دانشجویان خارجی؛ هشدار دانشگاه امیرکبیر
امضای تفاهمنامه مشترک دانشگاههای صنعتی UT۵ برای تقویت همافزایی
تغییر زمان امتحانات دانشگاهها در ایام تشییع رهبر شهید انقلاب
تأثیر مثبت نمرات پایه یازدهم در کنکور ۱۴۰۵؛ سوابق دوازدهم همچنان ۶۰ درصد
طرح «حامی» برای جبران کاستیهای یادگیری دانشآموزان اجرا میشود
وام ودیعه مسکن دانشجویان علوم پزشکی برای شهر تهران افزایش یافت
شهید لاریجانی؛ الگویی که مصلحت جامعه را بر فرد مقدم میدانست
بحران صندلی خالی در دانشگاهها؛ هشدار درباره آینده نزدیک
رئیس دانشگاه جامع انقلاب اسلامی: روحیه دفاع مقدس را در علم و فناوری بازتولید کنیم
حذف آزمون جامع در راه است؟ برنامه تحول وزارت علوم برای مقاطع کارشناسی تا دکتری
سنت منطقی اسلامی چگونه پشتوانه مواجهه با منطق ریاضی است؟
جهان اسلام به این روحانی فرزانه و اهل ادب میبالد
بانو مجتهده امین نماد توانمندی زنان است
بازیگر معروف: صداپیشگان شایسته دریافت اسکار بازیگری هستند
اختتامیه پویش ملی وطن به روایت من برگزار شد
اهدای نامه سید مجید موسوی و انگشتر یادبود به فرزند شهید سید مصطفی میرغفاری
حرمهای کربلا در آستانه محرم سیاه پوش شدند
زمان تشییع رهبر شهید اعلام شد +جزئیات را اینجا بخوانید
هزینه ثبتنام جهش تحصیلی دانشآموزان اعلام شد
مجموعهکتاب «داستانهای غولی» درباره اهمیت آب به کودکان میآموزد
نگاهی به نقش توییتر در جنگ رسانهای دشمن در کتاب «توئیتری شدن سیاست»
تکرار سنت اهریمنی استکبار در عاشورای ۱۴۰۵ در حمله به یک منابع آب
طراح بازی «نجات دختران اپستین توسط بچههای میناب» از این بازی میگوید
درباره زندگی رازآمیز درختان در این کتاب بخوانید
هکرها پیامرسان دولتی فرانسه را هک کردند
رونمایی آستان مقدس علوی از پروژه نگارش نسخهای نفیس از نهجالبلاغه
اختراع کتی که هوا را به آب آشامیدنی تبدیل میکند
وزیر علوم: اساتید دانشگاه با امید و انگیزه در کلاس درس حاضر شوند
مقابله با موج محتوای غیرقانونی در بحرانها؛ بریتانیا شبکههای اجتماعی را ملزم به سازوکار ویژه کرد
شکایت جدید علیه OpenAI؛ ChatGPT نتوانست جلوی خودکشی کاربر را بگیرد
مأموریت دانشگاهها در برنامه «مهر» برای حل بحران آب، ناترازی انرژی و تورم
بازگشت ۴۵۰۰ دانشجوی دانشگاه شریف از امروز
تأکید رئیس مرکز هیئت امنا و ممیزه بر نقش کلیدی فناوری در دفاع ملی
آگهی/ از خرید کابل برق چه میدانید؟ راهنمایی که پیش از هر بازسازی باید بخوانید
توانمندسازی مدرسان آموزش خانواده با رویکرد جوانی جمعیت
ایلان ماسک نخستین تریلیونر دنیا میشود
افزایش سهمیه بومی در دستیاری دندانپزشکی؛ اعلام آخرین مهلت ثبتنام
تاکید بر ارتقای کیفیت آموزش هُنر در مدارس
اپ ادیتس متا صاحب دستیار هوش مصنوعی می شود
تبدیل شدن آئین تعویض پرچم امام حسین(ع) به رویدادی جهانی
اهمیت هوش مصنوعی در مسیر ارتقای کیفیت آموزشی
جلسه تلاوت و هماندیشی قاریان بینالمللی مزین به نام رهبر شهید
فلسفه در اندیشه حضرت امام، مقدمهای ضروری برای رسیدن به عرفان است
تعیین سقف افزایش شهریه دانشگاههای غیردولتی بر اساس نرخ تورم
افزایش سهمیه بومی در دستیاری دندانپزشکی؛ اعلام آخرین مهلت ثبتنام
جزئیات جدید اعمال سوابق تحصیلی در کنکور سراسری ۱۴۰۵ را اینجا بخوانید
مأموریت دانشگاهها در برنامه «مهر» برای حل بحران آب، ناترازی انرژی و تورم
اختتامیه پویش ملی وطن به روایت من برگزار شد
واکاوی در مسئله عرفان و سلامت معنوی کودکان در یک نشست
رویکردی اجتهادی بر جایگاه مردم در حکمرانی از منظر فقه شیعه در کتاب «فقه، مردم و حکمرانی»
افتتاح سردخانه دومداره آمونیاکی شهر اهر با حضور حجت الاسلام خاموشی
وزیر علوم: دانشجویان جدیدالورود احتمالاً از نیمسال دوم وارد دانشگاه میشوند
خدمات ابری گوگل در هند مختل شد
تبدیل شدن آئین تعویض پرچم امام حسین(ع) به رویدادی جهانی
چه چیزی کلید مرگ را در کهکشانها میچرخاند؟
جنجال غیبت زنان در میان فضانوردان آرتمیس ۳
تأکید رئیس مرکز هیئت امنا و ممیزه بر نقش کلیدی فناوری در دفاع ملی
نیاز داریم که همگی نسبت به معضلات و نیازها احساس مسئولیت کنیم
اقدامات حرم حضرت ابوالفضل العباس(ع) برای استقبال از ماه محرم
جدایی متا از شریک چینی جنجالی کلید خورد
اپ ادیتس متا صاحب دستیار هوش مصنوعی می شود
تکرار سنت اهریمنی استکبار در عاشورای ۱۴۰۵ در حمله به یک منابع آب
حذف آزمون جامع در راه است؟ برنامه تحول وزارت علوم برای مقاطع کارشناسی تا دکتری
اهدای نامه سید مجید موسوی و انگشتر یادبود به فرزند شهید سید مصطفی میرغفاری
نتیجه نهایی گفتگوی پیامبر با مسیحیان نجران پس از ماجرای مباهله چه شد؟
تاکید بر ارتقای کیفیت آموزش هُنر در مدارس
رئیس دانشگاه جامع انقلاب اسلامی: روحیه دفاع مقدس را در علم و فناوری بازتولید کنیم
به کارگیری هوش مصنوعی جمینای در کروم به غرب آسیا رسید
بحران صندلی خالی در دانشگاهها؛ هشدار درباره آینده نزدیک
شهید لاریجانی؛ الگویی که مصلحت جامعه را بر فرد مقدم میدانست
زمان تشییع رهبر شهید اعلام شد +جزئیات را اینجا بخوانید
توانمندسازی مدرسان آموزش خانواده با رویکرد جوانی جمعیت
رونمایی آستان مقدس علوی از پروژه نگارش نسخهای نفیس از نهجالبلاغه
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.