به گزارش ثریا محرم الحرام امسال از راه رسید و دل های عزادار مسلمانان جهان بیش از هر لحظه دیگر به یاد مظلومیت شهدای کربلا در این لحظه تاریخی می افتد.تاریخ عزاداری در ایران، پیوندی ناگسستنی با هویت فرهنگی و مذهبی این مرز و بوم دارد. آیینهای سوگواری ماه محرم که امروزه با شکوهی خاص برگزار میشود، ریشههای عمیقی در پیشینه تاریخی ایرانیان دارد.
نخستین بار که عزاداری برای امام حسین (ع) از حالت پنهانی خارج و به صورت یک آیین رسمی و عمومی در پهنه جغرافیای ایران و عراق تجلی یافت، به قرن چهارم هجری و دوران حکومت آلبویه بازمیگردد. معزالدوله دیلمی در سال ۳۵۲ هجری قمری دستور داد که در روز عاشورا تمامی بازارها تعطیل شود، خرید و فروش متوقف گردد و مردم با پوشیدن لباس سیاه و برافراشتن پرچمههای عزا، به سوگواری علنی در کوچهها و خیابانها بپردازند. این فرمان، سنگبنای شکلگیری دستههای عزاداری رسمی در ایران شد.
پس از یک دوره وقفه در دوران سلجوقیان، با روی کار آمدن صفویان، عزاداری محرم وارد مرحله جدیدی از جلال و شکوه شد. صفویان با رسمی کردن مذهب تشیع، آیینهایی چون زنجیرزنی و سینهزنی با نظم خاص را رواج دادند. در این دوره، دستههای عزاداری به دلیل پیوند با نیروهای نظامی (قزلباشها)، حالتی حماسی یافتند که نمونه آن هنوز در آیین «شاهحسینگویان» (شاخسین) در آذربایجان دیده میشود. همچنین در این عصر، ادبیات عاشورایی از زبان عربی به فارسی و ترکی گسترش یافت و مرثیهسرایی به یک هنر والا تبدیل شد.
اوجگیری آیینهای نمایشی در عصر قاجار
دوران قاجار، بهویژه عهد ناصری، را میتوان دوران طلایی تنوع و تکثر در شیوههای عزاداری دانست. در این دوره، «تعزیه» یا شبیهخوانی به اوج تکامل هنری خود رسید و ساختمان بزرگ «تکیه دولت» با گنجایش هزاران نفر ساخته شد تا نمایشهای عظیم واقعه کربلا در آن اجرا شود. ناصرالدین شاه با حمایت از تعزیهخوانان برجسته، این هنر را به یک آیین ملی تبدیل کرد. علاوه بر تعزیه، سنتهایی نظیر برپایی سقاخانهها، مراسم تشتگذاری در مناطق آذرینشین، و تشکیل هیئتهای صنفی مانند «هیئت بزازها» در بازار تهران رواج یافت. در این دوره، عزاداری تنها یک عمل عبادی نبود، بلکه پیوندی عمیق با ساختار اجتماعی و صنفی مردم داشت و هر محله و صنفی برای خود تکیه و بیرق مستقلی برپا میکرد. تکیههای قدیمی تهران مانند تکیه تجریش، سادات اخوی و دربند که قدمتی بیش از ۱۵۰ سال دارند، یادگارهای همین دوران هستند که با معماری خاص خود (طبقه دوم برای بانوان و سکوی میانی برای تعزیه) هویت مذهبی پایتخت را شکل دادند.
ممنوعیت های دوران پهلوی اول و تحول در هیئتهای خانگی
با روی کار آمدن رضاشاه، سیاستهای دولتی به سمت محدود کردن و سپس ممنوعیت کامل عزاداریهای عمومی حرکت کرد. رضا شاه که در ابتدا خود با پای برهنه در دستهها شرکت میکرد، پس از تثبیت قدرت، برگزاری مراسم در تکایا و راهاندازی دستههای خیابانی را ممنوع کرد. این فشارها باعث شد که عزاداریها به درون خانهها کوچ کند و پدیده «روضههای خانگی» و هیئتهای مخفی شکل بگیرد.
در این دوران، مردم با رعایت تدابیر امنیتی، مجالس کوچکی را در ساعات ابتدایی صبح یا اواخر شب برگزار میکردند تا چراغ سوگ حسینی خاموش نشود. پس از سقوط رضا شاه، در دوره پهلوی دوم، محدودیتهای علنی کاهش یافت و هیئتهای مذهبی به تدریج به کانونهای انسجام اجتماعی و سیاسی تبدیل شدند؛ به طوری که در دهههای ۴۰ و ۵۰ شمسی، همین هیئتها و منابر محرم به پایگاههای اصلی روشنگری و آغاز حرکتهای انقلابی منجر به سقوط سلطنت تبدیل گشتند.
سنتهای ماندگار و آیینهای محلی در فرهنگ عامه
بخش مهمی از شکوه محرم در ایران، مدیون آیینهای سنتی است که در نقاط مختلف کشور با ویژگیهای بومی حفظ شده است. نخلگردانی در یزد و مناطق مرکزی ایران، که نمادی از تشییع پیکر مطهر امام حسین (ع) است، یکی از باشکوهترین این آیینهاست.
در تهران قدیم، تکیههایی مانند «تکیه شوفرها» در میدان قزوین با نقاشیهای قهوهخانهای خود، یا تکیه دزاشیب با سنت میهمانی متقابل عزاداران محلههای همجوار در شبهای تاسوعا و عاشورا، نشاندهنده عمق نفوذ این آیین در زیست روزمره مردم است.
همچنین، آداب محبتی نظیر اطعام عزاداران، نذر نان خالی در دهه اول توسط برخی مومنان به نشانه همدردی با تشنگی و گرسنگی اهلبیت، و سیاهپوش کردن در و دیوار شهر، همگی نشان از آن دارد که محرم در ایران صرفاً یک تقویم مذهبی نیست، بلکه فصلی برای بازسازی اخلاق، ایثار و پیوند دوباره با مفاهیم والای انسانی است که از قرنها پیش در روح ایرانی ریشه دوانده است. این سنتها، علیرغم تغییرات زمانه، همچنان با قدرت به نسلهای بعد منتقل میشوند و هویت شیعی را در کالبد جامعه زنده نگاه میدارند.
منبع: مهر
نماز شب اول قبر چگونه خوانده میشود؟ زمان اقامه نماز رهبر شهید
سیره امام سجاد(ع) در کادرسازی فکری و تجدید حیات معنوی جامعه
دستیابی به جامعه قرآنی هدف متعالی رهبر شهید
گسست معرفتی در اندیشه ایرانی از چالشها تا راهکارها
لبنانیها هفته بزرگداشت تشییع امام مستضعفان را برگزار می کنند
آرامگاه ابدی رهبر شهید انقلاب در رواق دارالذکر حرم امام رضا(ع)
تصویر/ما همه خونخواه توییم خامنهای...
پیکر رهبر شهید و خانواده ایشان در این رواق حرم مطهر رضوی به خاک سپرده میشود
برای بابای زهرای کوچک و آزمون سخت او در شهادت زن و فرزند
ریشه انتقام در فرهنگ ایرانی شیعی به کجا برمیگردد؟
روسیه به دنبال مختل کردن استارلینک در اوکراین
تأکید شورای عالی انقلاب فرهنگی: تعیین تاریخ امتحانات نهایی و کنکور بر عهده متولیان اجرایی
کاهش تنوع مدارس با هدف تحقق عدالت آموزشی در دستور کار آموزش و پرورش
شیوهنامه اجرایی طرح حامی ویژه تابستان ۱۴۰۵ ابلاغ شد
درخشش تیم ملی المپیاد فیزیک جمهوری اسلامی ایران در مسابقات جهانی
وداع با معلم یک ملت تجلی سرمایه اجتماعی یک ملت
جایگاه آموزش و پرورش در منظومه فکری رهبر شهید کجا بود؟
رتبه نخست دانشگاه صنعتی امیرکبیر در شاخص نوآوری
توزیع کارت کنکور ارشد از ۲۲ تیر آغاز میشود
اطلاعیه دانشگاه آزاد درباره امتحانات دانشجویان تحصیلات تکمیلی
نسخه جدید چت جی تی پی راه اندازی میشود
رباتها حس لامسه پیدا میکنند
یک خبر ترسناک: ربات انسان نما به همکارانش حمله کرد
زبالههای فضایی در ساحل استرالیا نمایان شدند
تولید سوخت جت پایدار از دی اکسیدکربن صنعتی ممکن شد
کاوشگر ژاپنی توانست از یک سیارک تصویر ثبت کند
هوش مصنوعی دیپ سیک به دنبال تراشه سازی رفت
هم اکنون انبوهی از سوخت رسان های آمریکایی درحال پرواز در نزدیکی تنگه هرمز هستند
گلباران پیکر مطهر رهبر شهید انقلاب توسط دانشجویان
اقتدار علمی ایران؛ محور همیشگی رهنمودهای رهبر شهید
رهبر شهید ایران در آغوش ملت ایران
کلاسهای تابستانی دانشگاه آزاد مجازی شد
ضوابط برگزاری امتحانات مجازی و جزئیات ترم تابستان شریف اعلام شد
گروههای امدادی دانشگاه آزاد از نخستین لحظات تشییع رهبر شهید به خدمترسانی زائران پرداختند
محتوای کاربران گوگل برای آموزش هوش مصنوعی به کار میرود
تصویری از مراسم بدرقه رهبر شهید انقلاب
حضرت آیت الله جوادی آملی در جمکران بر پیکر رهبر شهید انقلاب نماز می خواند
هوش مصنوعی وارد عصر امنیت ملی میشود
بسیج همهجانبه دانشگاه آزاد برای خدمت زائران امام شهید
نگاهی به حضور کسب و کارهای مجازی در بدرقه رهبر شهید
هدایتهای روشنگرانه رهبر شهید در حوزه علم و فناوری
شماره جدید مجله دانشمند منتشر شد
چه کسی بر پیکر رهبر کبیر انقلاب نماز اقامه کرد؟
تشییع رهبر شهید انقلاب، صحنهای تاریخی برای نمایش وفاداری ملت ما است
جامعه رستگار، راهبرد رهبر شهید در امت سازی
«آیفون» به تنهایی کسی را مدرن نمیکند/اخلاق ویژه جامعه شبهمدرن شهری!
پویش ختم جمعی قرآن به یاد رهبر شهید
روایتی از نماد و معنا در انیمیشن های متاخر کودکان
کاظمی: ۵ هزار مدرسه برای اسکان زائران آماده شد
دعوت وزیر آموزش و پرورش از دانشآموزان و فرهنگیان برای حضور در آیین وداع و تشییع
میزبانی دانشگاه امیر کبیر از ۳۰۰۰ نفر از زائرین مراسم تشییع رهبر شهید
ماموریت نجات تلسکوپ ناسا آغاز شد
تعویق دوباره امتحانات نهایی دانش آموزان ممکن نیست
دعوت جهاددانشگاهی از دانشگاهیان برای حضور در مراسم تشییع رهبر شهید
تأکید بر صیانت از اقتدار ملی و تبعیت از رهبری در مذاکرات آتی
آمادگی دانشگاه علامه برای اسکان ۶ هزار زائر مراسم تشییع رهبر شهید
قابلیت جدید چت در تلگرام دردسرساز شد
توجه رهبر شهید به نخبگان؛ تحول سیاستگذاری علمی با محوریت نوآوری و نسل جوان
نقشۀ مسدودی خیابانهای منتهی به مصلی تهران
حضور سردار سید مجید موسوی در مراسم وداع با رهبر شهید انقلاب
رزمندگان هوافضای سپاه در آماده باش کامل عملیاتی
کشف یک سیاره قابل سکونت در ۲۵ سال نوری از زمین
چگونه ناتوانی دولت قاجار و ظلم دشمن، «قحطی بزرگ»را در جنگ جهانی رقم زد؟
دعوت معاون علمی رئیس جمهور از نخبگان برای حضور در آیین تشییع رهبر شهید
دعوت ستاد کانونهای مساجد از مردم برای حضور در تشییع رهبر شهید
تصویری از یادبود کودکان مظلوم و شهید میناب
بازدید سردار وحیدی از بیمارستان موقت مصلای تهران
آیا تو را تشییع میکنیم، یا بخشی از هویت خویش را؟
رقیب چینی جدید اوپن ای آی و آنتروپیک از راه رسید
جمعیت حاضر در مقابل ورودی های منتهی به مصلی تهران
رهبر شهید انقلاب اسلامی، حکمرانان را خادمان ملت میدانستند
رهبر شهید: متن تاریخ، منظومه معرفت، میراث تمدن
واکنش زینب سلیمانی به آخرین وداع با رهبر شهید در حسینیه امام
سوء استفاده آمریکا و اسرائیل از هوش مصنوعی در جنگ
هماکنون انتظار دلدادگان رهبر شهید برای ورود به مصلی تهران
بسیج اپراتورها برای مدیریت ترافیک ارتباطی در مراسم تشییع رهبر شهید
گامی تازه در درمان نابینایی برداشته شد
مرحله کتبی آزمون پذیرش فلوشیپ پزشکی برگزار شد
دعوت بسیج اساتید برای شرکت در بدرقه باشکوه پیکر مطهر آقای شهید ایران
دانشگاهها برای وداع با رهبر شهید انقلاب آماده میشوند
بسیج همهجانبه دانشگاه آزاد برای خدمت زائران امام شهید
میزبانی دانشگاه امیر کبیر از ۳۰۰۰ نفر از زائرین مراسم تشییع رهبر شهید
اقتدار علمی ایران؛ محور همیشگی رهنمودهای رهبر شهید
تصویری از مراسم بدرقه رهبر شهید انقلاب
هوش مصنوعی وارد عصر امنیت ملی میشود
هدایتهای روشنگرانه رهبر شهید در حوزه علم و فناوری
هم اکنون انبوهی از سوخت رسان های آمریکایی درحال پرواز در نزدیکی تنگه هرمز هستند
گلباران پیکر مطهر رهبر شهید انقلاب توسط دانشجویان
رتبه نخست دانشگاه صنعتی امیرکبیر در شاخص نوآوری
حضرت آیت الله جوادی آملی در جمکران بر پیکر رهبر شهید انقلاب نماز می خواند
شماره جدید مجله دانشمند منتشر شد
چه کسی بر پیکر رهبر کبیر انقلاب نماز اقامه کرد؟
تأکید شورای عالی انقلاب فرهنگی: تعیین تاریخ امتحانات نهایی و کنکور بر عهده متولیان اجرایی
جامعه رستگار، راهبرد رهبر شهید در امت سازی
نگاهی به حضور کسب و کارهای مجازی در بدرقه رهبر شهید
توزیع کارت کنکور ارشد از ۲۲ تیر آغاز میشود
تشییع رهبر شهید انقلاب، صحنهای تاریخی برای نمایش وفاداری ملت ما است
ماموریت نجات تلسکوپ ناسا آغاز شد
کاظمی: ۵ هزار مدرسه برای اسکان زائران آماده شد
پویش ختم جمعی قرآن به یاد رهبر شهید
تعویق دوباره امتحانات نهایی دانش آموزان ممکن نیست
اطلاعیه دانشگاه آزاد درباره امتحانات دانشجویان تحصیلات تکمیلی
درخشش تیم ملی المپیاد فیزیک جمهوری اسلامی ایران در مسابقات جهانی
«آیفون» به تنهایی کسی را مدرن نمیکند/اخلاق ویژه جامعه شبهمدرن شهری!
روایتی از نماد و معنا در انیمیشن های متاخر کودکان
دعوت وزیر آموزش و پرورش از دانشآموزان و فرهنگیان برای حضور در آیین وداع و تشییع
شیوهنامه اجرایی طرح حامی ویژه تابستان ۱۴۰۵ ابلاغ شد
پیکر رهبر شهید و خانواده ایشان در این رواق حرم مطهر رضوی به خاک سپرده میشود
تصویر/ما همه خونخواه توییم خامنهای...
آرامگاه ابدی رهبر شهید انقلاب در رواق دارالذکر حرم امام رضا(ع)
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.