به گزارش ثریا حجت الاسلام محسن قنبریان استاد حوزه و دانشگاه در قسمت چهارم از سلسله مباحث «طلاخون» با موضوع «ضد جامعه» به ادامه بحث تبارشناسی بنی امیه پرداخته است که مشورح آن را در ادامه می خوانید.
در جلسه پیش، بررسی تبار اقتصادی-سیاسی بنیامیه را که بستر و زمینهساز نهضتهای عظیمی همچون عاشوراست، آغاز کردیم و به شکلگیری یک الیگارشی سیاسی و مالی رسیدیم. اکنون ادعای دیگری مطرح میکنم تا حواسمان بیشتر جمع شود: میتوان بنیامیه را به عنوان پایهگذار و وحشتناکترین نمونه «خصولتی» در جهان اسلام تعبیر کرد.
پیش از ورود به بحث، این مقدمه لازم است: اقتصاد در لغت به معنای قصد، میانهروی و قناعت است. در بدو پیدایش، آنگونه که در حکمت عملی طرح شده، متعلق به تقدیر معیشت و «تدبیر منزل» بوده است؛ یعنی علمی که به انسان میآموزد چگونه خانواده را مدیریت کند. از آنجا که «منزل» در حقیقت هسته اولیه جامعه است، نهاد شکلگیری اقتصاد، جامعه بوده است. بازرگانی (تجارت) یکی از اشکال اقتصاد است که همواره وجود داشته، اما شایعترین شعبه اقتصاد نبوده و کشاورزی رواج بیشتری داشته است. اما دورهای فرا رسید که بازرگانی غلبه پیدا کرد؛ در این دوره، این بازرگان بود که به کشاورز میگفت چه بکارد و چه نکارد. تجارت بر کشاورزی سوار شد و صنایعی ایجاد کرد تا ارزش افزوده را به مقاصد دورتر برساند و سود بیشتری کسب کند. مکه در دورهای مصداق بارز چنین شرایطی بود که کالایی را از جایی به جای دیگر میرساند.
به این ترتیب، اقتصاد به خاطر غلبه تجارت از نهاد جامعه به «بازار» آمد و بر سر کشاورزی و صنعت چتر انداخت. اما مرحله سوم، جایی است که «نهاد سیاست» اقتصاد را میرباید. با انجام فتوحات، زمینهای بسیاری به دست میآمد و زمین به عنوان اصلیترین دارایی و وزنِ منابع اقتصادی، در دست نهاد سیاست قرار میگرفت. در ساختار یک جامعه، اقتصاد میتواند سه صورت داشته باشد: یا در نهاد جامعه باشد، یا در نهاد بازار، و یا در چنگال سیاست. اتفاق عجیب در دولت اموی این بود که آنها هم نهاد سیاست را (که بر پایه خویشاوندسالاری و غصب استوار بود) در اختیار داشتند و هم بر بازار و تجارت مسلط بودند. این در حالی بود که رسول خدا (ص) صراحتاً والی را از تجارت منع کرده بودند، زیرا این کار تعارض منافع ایجاد میکند؛ اما بنیامیه این خط قرمز را نقض کردند؛ نقضی که ریلگذاری اقتصاد اسلامی را کاملاً تغییر داد.
برآیند این اقدامات، ایجاد بدعتی به نام «بیتالمال خصوصی» بود. آنها اراضی خالصه و املاک پادشاهان ساسانی، همچون کاخها، فرشهای گرانقیمت و طلاجاتی که به آنها «صوافی» میگفتند را به عنوان غنیمت مخصوص هیئت حاکمه مصادره کردند. دوم آنکه تجارتهای اختصاصی را به نزدیکان خود واگذار کردند؛ به طوری که در دوران حکومت اموی، قطعههای بزرگ و حاصلخیز زمین با قبالههای رسمی به نام این افراد ثبت میشد و انحصار تجارتهای دیگر نیز در دست آنها بود. آنچه از این فرآیند شکل گرفت، یک الیگارشی سیاسی-مالی است که نه کاملاً دولت است و نه کاملاً بازار؛ بلکه پدیدهای است که امروز میتوان نام «خصولتی» بر آن نهاد.
در روایات آمده است که هرگز والیای که در میان مردم تجارت کند، عدالت نخواهد ورزید. نتیجه این ظلم، بلایی بود که بر سر مردم آمد؛ نخستین آن «الجا» بود. «الجا» یعنی پناه بردنِ مالک یا کشاورز ضعیف، به خاطر مالیاتها و خراجهای سنگین، به فردی بزرگتر و قدرتمندتر برای حفظ آب و زمینش؛ و آن فرد بزرگتر کسی جز بنیامیه نبود. در گذر زمان، نام مالک کوچک از دفتر اسناد حذف میشد و زمین به نام مالک بزرگ (حاکم) ثبت میگردید. دومین پدیده «ایقار» بود؛ نوعی حمایتِ فاسدانه به این معنا که مالک زمین برای رهایی از مالیاتهای گزاف، به مأموران حکومتی رشوه میداد تا مالیات کمتری بپردازد.
پدیده شوم دیگر «تقبّل» یا «مقابله» بود؛ یعنی یکی از دانهدرشتها و هواداران بنیامیه، پول خراج یک منطقه را پیشاپیش از حکومت میگرفت و خودشان با ظلم از مردم جمعآوری میکردند. پیش از این بدعتها، شرط بر «مقاسمه» بود؛ یعنی درصدی از برداشت محصول به عنوان مالیات به بیتالمال میرسید. اما بعدها سیستم به «مساحی» تغییر یافت؛ یعنی بر اساس مساحت زمین مالیات گرفته میشد و دیگر کاری به میزان برداشت محصول و خشکسالی یا ترسالی نداشت. یکی از دلایل مهم اقدامات اصلاحی امیرالمؤمنین (ع)، بازگرداندن سیستم مساحی به همان مقاسمه عادلانه بود.
برای نمونه، «خالد بن عبدالله» سالانه ۱۳ میلیون درهم غله میفروخت؛ او هم والی بود و هم تاجر، در حالی که پیامبر اکرم (ص) چنین کسی را لعن کرده بودند. ثروت آنها به حدی بود که همسر خالد لباسی از زربفت و طلا بر تن میکرد که از سنگینی آن نمیتوانست راه برود! حتی هشام (خلیفه اموی) به او دستور داد که غله نفروشد تا بازار برای فروشِ غلههای خودِ خلیفه کساد نشود. آنها هم دولتی بودند و هم اموال در دست خودشان و نزدیکانشان؛ در نتیجه به مردم پاییندست ظلم میشد.
در مقابل، بهترین جایگاه اقتصاد نه در انحصار بازار است و نه در چنگال دولت، بلکه در بستر «جامعه» است. و بهترین دولت، دولتی است که تأمین اجتماعی محرومین را بر عهده بگیرد. پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «اگر کسی چهل روز بر او بگذرد و گوشت نخورد، باید به گردن خدا قرض کند و گوشت بخرد»؛ یعنی دولت خود را موظف به تأمین گوشت سفره مردمش میدانست. بازار خوب، بازارِ سالمِ مبادله است و بدترین شکل بازار، جایی است که در هم آمیخته با رانت و قدرت دولت باشد.
مدارک مورد پذیرش برای آزمون دکتری تخصصی و پژوهشی اعلام شد
دانشگاه آزاد شرایط امتحانات پایانترم دانشجویان ارشد و دکتری در شهر محل سکونت را اعلام کرد
مخاطب از دیدن این سریال تکراری خسته نمیشود؛ جادوی «مختارنامه» چیست؟
مجریان تراز زبان فارسی معرفی شدند؛ پدافند زبانی با اجرا!
این ۳ کارگردان معروف برای تشییع رهبر شهید مستند میسازند
توییت جدید محمدباقر قالیباف با انتشار صحنه سیو بیرانوند+عکس
از گاندی تا کارلایل، همه مرید حسین (ع)
ماشین ثروتاندوزی امویان؛ از باندبازی تا احیای هدایای نوروزی
همانگونه که جسم به روزی مادی نیاز دارد، روح نیز به معرفت محتاج است
آیا ماجرای ازدواج حضرت قاسم (ع) در کربلا صحت دارد؟
«حسینیه بهشت»، پیوند خانههای شهدا با خیمههای عاشورا
مهلت ثبتنام در کاروان قرآنی اعزامی به اربعین تا ۵ تیرماه
عکس | جایزه بهترین بازیکن دیدار در دستان علی بیرو
گوشوارههایی که تاریخ فراموششان نکرد
چمران هنوز زنده است
یک فهرست متفاوت از بهترینهای سال ۲۰۲۶ در نیمه راه؛ مستقلها پیشتازند
آمادگی دانشگاه پیام نور برای میزبانی از آزمونهای سایر دانشگاهها
امتحانات پایانترم تحصیلات تکمیلی دانشگاه آزاد حضوری شد
مذاکره با دستگاهها برای توسعه صادرات محصولات فریلنسرها
زمان مصاحبههای آزمون دکتری سال ۱۴۰۵ تغییر کرد
تمدید مهلت ارسال مقالات سومین همایش هیئت و آیینهای مذهبی
زمان برگزاری آزمون زبان انگلیسی تولیمو تغییر کرد
سیره عملی میرزا جواد آقا ملکی تبریزی، مبتنی بر اصل «شکستن منیت» بود
افتتاح مسجد السلام در امارات با ظرفیت ۴ هزار نمازگزار
بنیامیه، نخستین و وحشتناکترین «خصولتی» تاریخ اسلام
بذر انحراف مجاهدین از سال۴۴ کاشته شد/نقش ساواک و زندان در تعمیق انحراف
شیخ حسین انصاریان: چشمی که بر حسین (ع) گریه کند در قیامت گریان نیست
افبیآی شهر کامل با بیمارستان، هتل و نیروگاه ساخت تا حملات سایبری را تمرین کند
بررسی ظرفیتهای هوش مصنوعی برای ارتقای خدمات زائران در نشست مشترک معاونت علمی و آستان قدس رضوی
ممنوع شدن هوش مصنوعی برای دانش آموزان ابتدایی نروژی
ناسا یک رصدخانه فضایی را در میانه زمین و آسمان به ارتفاع بالاتر میبرد
مصوبات جدید فرصتهای تحقیقاتی خارج از کشور دکتری ابلاغ شد
زنان بیشترین داوطلبان آزمون سمپاد/ نتایج اوایل مرداد اعلام میشود
سریال جدید «سرخدار» در راه آنتن: عمار تفتی به تلویزیون بازگشت
کشف نشانههای اولیه افسردگی در چشم کودکان
دانشمند ایرانی: مغز ما برای این همه خبر بد طراحی نشده است
تنش در ایستگاه فضایی بالا گرفت: ناسا از فضانوردانش خواست پناه بگیرند
محققان هشدار دادند: ایجاد نقاط داغ آلودگی در تنگه هرمز به دلیل ترافیک دریایی
یکی از این ستارههای دوقلو یک سیاره فراخورشیدی را بلعیده است
میلیاردرهای حوزه فناوری راز جوانی ابدی را کشف کردهاند؟
تصویری از یکی از شهدای کوچک امروز لبنان
وزیر آموزش و پرورش: بهرهبرداری از ۲۰۰ تا ۲۵۰ کلاس درس جدید در خراسان رضوی
معاون تربیتبدنی و سلامت: یک میلیون دانشآموز سفیر ایمنی و کمکهای اولیه شدند
۵۰۰ هزار دانشآموز زیر چتر کارت نشاط قرار گرفتند
آزمون مدارس سمپاد و نمونه دولتی با بیش از نیم میلیون داوطلب برگزار شد
پرداخت حقوق فرهنگیان بدون تاخیر انجام میشود
قصهای خواندنی برای کودکان: وقتی روباه جنگل را بههم ریخت
حسن طهرانیمقدم پدر موشکی ایران چگونه با نمیشودها مبارزه کرد؟
از بچههای میناب تا ناوچه دنا و انستیتو همه در مستندهای جدید جنگی
مهرانه مهین ترابی پس از ۲۳ سال دوری از تئاتر به صحنه باز میگردد
سریالهای جدید برای پخش دوبله شدند
مادران برای کوچکترین شهید کربلا لالایی خواندند
راز زنده ماندن مومنان در برزخ؛ هدایت، مشروط به ولایت است
روایت حدادعادل از ویژگیهای آیت الله مجتبی خامنهای
ماجرای خواندنی دیدار دکتر شریعتی و علامه جعفری
حجت الاسلام پناهیان: شفافیت نامه اخیر رهبری نشانه قدرت جمهوری اسلامی است
تمدید مهلت پذیرش دانشجویان بینالمللی در دانشگاه علامه طباطبائی
قابلیت جدید واتساپ: پیام متنی یکبار قابل مشاهده به واتساپ میآید
شرکت اپل از گران شدن محصولات خود خبر داد
ساماندهی برنامههای هوش مصنوعی با محوریت تولید داخلی
هشدار وزیر علوم: هوش مصنوعی بدون اخلاق، پیشرفتهترین ابزار ظلم میشود
دادگاه در دهلی نو درخواست بازگشایی تلگرام را رد کرد
رشد استفاده از VPN در بعضی کشورهای اروپایی با قوانین جدید
انحصار قدرت و ثروت در الیگارشی اموی: از خلافت تا سلطنت
حجتالاسلام قمی: وحدت یعنی همبستگیِ آرا و سلایق متفاوت حول محور امام
راز زنده ماندن مؤمنان در برزخ تمسک به امام حق و ولی الله الاعظم است
اعلام مجموعههای امتحانی کنکور کارشناسی ارشد ۱۴۰۶
بازخوانی پنج فرمان راهبردی امام رضا (ع) در سلوک عاشورایی
فلسفه اسلامی و غفلت از «باید و نباید»های اجتماعی؛ یک شکاف تاریخی
اقتصاد فقط نان نیست؛ سلاح علی(ع) برای امنیت ملی و استقلال در برابر دشمنان
انتشار آثار میانرشتهای مسئلهمحور؛ اولویت جدید گروه سیاستپژوهی علوم انسانی
تغییر زمان آزمونهای کشوری و دانشگاهی به دلیل مراسم وداع و تشییع رهبر شهید
احیای اخلاق در زندگی فردی و اجتماعی با بازخوانی فلسفه عاشورا
بنی امیه چگونه به قدرت رسید؟/ تبارشناسی ۹۱ سال حکومت استبدادی
دعوت از عاشقان اهل بیت برای شرکت در طرح توسعه حرم امام حسین (ع)
منطقه زینبیه استانبول سیاهپوش محرم شد؛ آغاز برنامه های عزاداری
رئیس سازمان فضایی ایران خبر داد: بهکارگیری ظرفیتهای ویژه ماهوارهای در تشییع رهبر شهید انقلاب
زنگ میراث فرهنگی و موزه در مدارس نواخته میشود
معافیت برخی المپیادها از کنکور و همزمانی آزمونها؛ همچنان چالش اصلی دانشآموزان
قابل توجه دانش آموزان: برنامه جدید امتحانات نهایی اعلام شد+جدول
تغییر زمان آزمونهای کشوری و دانشگاهی به دلیل مراسم وداع و تشییع رهبر شهید
اعلام مجموعههای امتحانی کنکور کارشناسی ارشد ۱۴۰۶
بنی امیه چگونه به قدرت رسید؟/ تبارشناسی ۹۱ سال حکومت استبدادی
انتشار آثار میانرشتهای مسئلهمحور؛ اولویت جدید گروه سیاستپژوهی علوم انسانی
منطقه زینبیه استانبول سیاهپوش محرم شد؛ آغاز برنامه های عزاداری
دعوت از عاشقان اهل بیت برای شرکت در طرح توسعه حرم امام حسین (ع)
هشدار وزیر علوم: هوش مصنوعی بدون اخلاق، پیشرفتهترین ابزار ظلم میشود
راز زنده ماندن مؤمنان در برزخ تمسک به امام حق و ولی الله الاعظم است
حجتالاسلام قمی: وحدت یعنی همبستگیِ آرا و سلایق متفاوت حول محور امام
مصوبات جدید فرصتهای تحقیقاتی خارج از کشور دکتری ابلاغ شد
دانشمند ایرانی: مغز ما برای این همه خبر بد طراحی نشده است
دادگاه در دهلی نو درخواست بازگشایی تلگرام را رد کرد
کشف نشانههای اولیه افسردگی در چشم کودکان
فلسفه اسلامی و غفلت از «باید و نباید»های اجتماعی؛ یک شکاف تاریخی
احیای اخلاق در زندگی فردی و اجتماعی با بازخوانی فلسفه عاشورا
بازخوانی پنج فرمان راهبردی امام رضا (ع) در سلوک عاشورایی
رشد استفاده از VPN در بعضی کشورهای اروپایی با قوانین جدید
روایت حدادعادل از ویژگیهای آیت الله مجتبی خامنهای
تنش در ایستگاه فضایی بالا گرفت: ناسا از فضانوردانش خواست پناه بگیرند
انحصار قدرت و ثروت در الیگارشی اموی: از خلافت تا سلطنت
اقتصاد فقط نان نیست؛ سلاح علی(ع) برای امنیت ملی و استقلال در برابر دشمنان
شرکت اپل از گران شدن محصولات خود خبر داد
مادران برای کوچکترین شهید کربلا لالایی خواندند
پرداخت حقوق فرهنگیان بدون تاخیر انجام میشود
آزمون مدارس سمپاد و نمونه دولتی با بیش از نیم میلیون داوطلب برگزار شد
زنان بیشترین داوطلبان آزمون سمپاد/ نتایج اوایل مرداد اعلام میشود
حجت الاسلام پناهیان: شفافیت نامه اخیر رهبری نشانه قدرت جمهوری اسلامی است
راز زنده ماندن مومنان در برزخ؛ هدایت، مشروط به ولایت است
ساماندهی برنامههای هوش مصنوعی با محوریت تولید داخلی
ماجرای خواندنی دیدار دکتر شریعتی و علامه جعفری
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.