به گزارش ثریا نسبت میان نسل جدید و آموزه‌های دینی در سال‌های اخیر به یکی از مسائل مهم فرهنگی و اجتماعی در کشورمان تبدیل شده است. نوجوان و جوان امروز در جهانی متفاوت از نسل‌های گذشته رشد می‌کند. جهانی که در آن مرزهای ارتباطی از میان رفته، دسترسی به اطلاعات تقریبا نامحدود شده و شبکه‌های اجتماعی، رسانه‌های جهانی و فناوری‌های جدید، بخش مهمی از فرایند شکل‌گیری هویت و نگرش افراد را بر عهده گرفته‌اند. در چنین شرایطی، انتقال مفاهیم دینی دیگر نمی‌تواند صرفا بر پایه روش‌های سنتیِ آموزش و تبلیغ استوار باشد.

مساله البته فقط تغییر ابزار نیست. تغییر در شیوه مواجهه نسل جدید با مرجعیت، دانش و باور نیز اهمیت دارد. نوجوان امروز بیش از آنکه صرفا پذیرنده یک پیام باشد، پرسشگر است و می‌خواهد بداند چرا باید یک گزاره را بپذیرد و نسبتِ آن با زندگی واقعی او چیست. از سوی دیگر، فاصله میان برخی مفاهیم رسمی و تجربه روزمره جوانان می‌تواند فرایند ارتباط را دشوار کند. در این میان، پرسش اساسی این است که چگونه می‌توان بدون کنار گذاشتن اصول و آموزه‌های دینی، زبان و روش انتقال آنها را متناسب با شرایط جهان جدید بازتعریف کرد؟ برای بررسی این موضوع با «هادی زینی»، استاد دانشگاه و پژوهشگر حوزه معارف اسلامی، به گفتگو نشسته‌ایم.

مشروح گفتگو را در ادامه مطالعه فرمایید.

برای شروع بحث، چرا به نظر می‌رسد انتقال آموزه‌های دینی به نسل نوجوان و جوان امروز با دشواری بیشتری همراه شده است؟

بخشی از این مساله به تغییر بنیادین محیط اجتماعی بازمی‌گردد. نسل‌های گذشته منابع محدودی برای دریافت اطلاعات داشتند. خانواده، مدرسه، مسجد، کتاب و رسانه‌های رسمی، مهم‌ترین منابع شکل‌دهنده ذهنیت آنها بودند. اما امروز یک نوجوان در طول یک روز با ده‌ها روایت، ارزش، سبک زندگی و نظام فکری مختلف مواجه می‌شود.

این وضعیت الزاما به معنای ضعیف شدن باورهای دینی نیست، اما شرایط شکل‌گیری باور را تغییر داده است. نوجوان امروز می‌تواند درباره هر موضوعی چندین دیدگاه متفاوت پیدا کند و آنها را با یکدیگر مقایسه کند. بنابراین اگر ما همچنان با این تصور با او صحبت کنیم که فقط یک منبع اطلاعاتی وجود دارد و او صرفا باید دریافت‌کننده پیام باشد، احتمالا ارتباط مؤثری شکل نمی‌گیرد.

آیا این پرسشگری را باید نشانه فاصله گرفتن نسل جدید از دین دانست؟

نه، نباید هر پرسشی را به معنای فاصله گرفتن از دین تفسیر کرد. پرسشگری می‌تواند بخشی طبیعی از رشد فکری باشد. یک نوجوان ممکن است درباره خدا، معاد، نماز، حجاب، عدالت، آزادی یا رابطه دین و زندگی مدرن سوال داشته باشد. این پرسش به خودی خود نشانه بی‌اعتقادی نیست.

اتفاقا مشکل زمانی آغاز می‌شود که نوجوان احساس کند برای پرسش‌هایش جای مناسبی وجود ندارد. اگر سوال خود را در خانواده یا مدرسه مطرح نکند، احتمالا آن را در اینترنت و شبکه‌های اجتماعی جست‌وجو خواهد کرد. بنابراین باید به جای ترس از پرسش، فرهنگ پرسشگری را به رسمیت بشناسیم و برای آن پاسخ‌های منطقی و قابل فهم فراهم کنیم.

یعنی باید از روش گفتن و آموزش دادن به سمت گفت‌وگو حرکت کنیم؟

دقیقا همینطور است. یکی از مهم‌ترین تغییرات مورد نیاز همین است. انتقال آموزه‌های دینی نباید فقط یک فرایند یک‌طرفه باشد. وقتی به نوجوان گفته می‌شود "این درست است و تو باید آن را بپذیری"، بدون اینکه امکان پرسیدن "چرا" وجود داشته باشد، احتمالا نتیجه مطلوب حاصل نمی‌شود.

گفت‌وگو به معنای کنار گذاشتن اصول نیست. اتفاقا گفت‌وگو می‌تواند به فهم عمیق‌تر اصول کمک کند. نوجوان باید بتواند درباره یک باور سوال کند، استدلال بشنود، نقد کند و حتی اگر لازم است مدتی درباره آن فکر کند. ایمان و باور پایدار زمانی شکل می‌گیرد که فرد احساس کند در فرآیند فهم و انتخاب خود نقش داشته است.

اما برخی معتقدند باز گذاشتن فضای پرسشگری ممکن است موجب تضعیف باورهای دینی شود

اگر یک باور صرفا با جلوگیری از پرسش حفظ شود، نمی‌توان انتظار داشت در مواجهه با نخستین چالش جدی پایدار بماند. نوجوان امروز دیر یا زود با پرسش‌ها و دیدگاه‌های متفاوت مواجه می‌شود. بهتر است این مواجهه در یک محیط امن و با حضور افراد آگاه اتفاق بیفتد.

ما باید به نوجوان یاد بدهیم که پرسیدن، فکر کردن و حتی تردید کردن می‌تواند بخشی از مسیر شناخت باشد. مهم این است که او ابزار تشخیص، استدلال و گفت‌وگو را یاد بگیرد. پاسخ‌های دینی نیز باید تا حد امکان روشن، مستدل و متناسب با سن و تجربه مخاطب باشند.

نقش خانواده در این فرایند چقدر مهم است؟

خانواده همچنان مهمترین بستر شکل‌گیری شخصیت و ارزش‌های فرد است. اما خانواده نباید فقط نقش "آموزش‌دهنده" داشته باشد بلکه باید "الگو" نیز باشد.

نوجوان به شدت رفتار والدین را مشاهده می‌کند. اگر پدر و مادر درباره صداقت، عدالت، احترام، مسوولیت‌پذیری و اخلاق صحبت کنند، اما در زندگی روزمره رفتار متفاوتی داشته باشند، پیام گفتاری، اثر خود را از دست می‌دهد. برای کودک و نوجوان، رفتار والدین اغلب از سخنان آنها آموزنده‌تر است.

همچنین خانواده باید اجازه دهد فرزندش درباره مسائل اعتقادی سوال کند. گاهی والدین تصور می‌کنند اگر فرزندشان درباره یک موضوع دینی سوال یا تردید کرد، باید فورا او را سرزنش کنند. در حالی که چنین واکنشی ممکن است باعث شود نوجوان مسائل ذهنی خود را پنهان کند و پاسخ‌هایش را از منابع دیگری بگیرد.

مدرسه در این میان چه وظیفه‌ای دارد؟

مدرسه می‌تواند یکی از مهمترین محیط‌های گفت‌وگوی دینی باشد، اما برای این کار باید آموزش دینی را از حالت صرفا حافظه‌محور خارج کرد. اگر دانش‌آموز احساس کند درس دینی فقط مجموعه‌ای از مطالب برای امتحان است، ارتباط آن با زندگی واقعی را پیدا نمی‌کند.

باید درباره موضوعاتی صحبت کنیم که دانش‌آموز هر روز با آنها مواجه است. عدالت، دوستی، دروغ، مسوولیت اجتماعی، موفقیت، شکست، احترام به دیگران، معنای زندگی، مصرف‌گرایی، فضای مجازی و حتی آینده شغلی، از جمله این موضوعات هستند. اگر این مسائل از منظر اخلاق و آموزه‌های دینی بررسی شوند، دانش‌آموز متوجه می‌شود دین صرفا مجموعه‌ای از مناسک نیست، بلکه می‌تواند چهارچوبی برای اندیشیدن درباره زندگی باشد.

فضای مجازی را بیشتر باید تهدید دانست یا فرصت؟

نمی‌توان پاسخ مطلقی داد. فضای مجازی هم فرصت و هم تهدید است. تهدید است چون اطلاعات نادرست و روایت‌های سطحی می‌توانند به سرعت منتشر شوند. اما از سوی دیگر، یک فرصت کم‌نظیر برای ارتباط با نسل جدید است.

مساله این است که ما چگونه از این فضا استفاده کنیم. اگر تصور کنیم تولید محتوای دینی فقط به انتشار سخنرانی‌های طولانی یا پیام‌های رسمی محدود می‌شود، بخش مهمی از مخاطبان را از دست خواهیم داد. باید زبان رسانه را شناخت. روایت، تصویر، ویدئو، گفت‌وگو و محتوای کوتاه و جذاب را جدی گرفت. البته مساله فقط جذابیت نیست. محتوای دینی در فضای مجازی باید معتبر، دقیق و صادقانه باشد. نوجوان امروز به سرعت تناقض‌ها را پیدا می‌کند. بنابراین اعتماد، مهمتر از تبلیغ مستقیم است.

آیا برای ارتباط با نسل جدید باید زبان دینی را تغییر داد؟

باید میان اصل پیام و روش انتقال پیام تفاوت قائل شویم. ممکن است یک مفهوم ثابت دینی در هر دوره با زبان متفاوتی بیان شود. همان‌طور که زبان ادبیات، هنر و رسانه تغییر کرده، زبان گفت‌وگوی دینی نیز باید بتواند با شرایط جدید ارتباط برقرار کند.

این به معنای تغییر دادن اصول نیست. به این معناست که باید بفهمیم نوجوان امروز چگونه فکر می‌کند، چه دغدغه‌هایی دارد و با چه واژگانی بهتر ارتباط برقرار می‌کند. زبان تحکم، کلی‌گویی و تکرار، برای بسیاری از نوجوانان جذابیت ندارد. در مقابل، صداقت، گفت‌وگو، استدلال و ارتباط دادن مفاهیم با مسائل واقعی زندگی می‌تواند موثرتر باشد.

یکی از انتقادهای مطرح این است که گاهی مسائل واقعی جوانان در گفت‌وگوهای دینی دیده نمی‌شود. این مساله چقدر مهم است؟

بسیار مهم است. اگر ما درباره اخلاق و دین صحبت کنیم اما درباره دغدغه‌های واقعی جوانان حرف نزنیم، طبیعی است که میان این دو حوزه فاصله ایجاد شود. جوان امروز درباره آینده شغلی، ازدواج، روابط انسانی، مهاجرت، موفقیت، تنهایی، اضطراب، عدالت اجتماعی و معنای زندگی سوال دارد. اگر گفت‌وگوی دینی نتواند با این مسائل ارتباط برقرار کند، جوان ممکن است احساس کند دین، پاسخی برای زندگی واقعی او ندارد. به همین دلیل، باید از خودمان بپرسیم یک آموزه دینی چه نسبتی با تجربیات روزمره انسان دارد. وقتی بتوانیم این ارتباط را با زبان روشن توضیح دهیم، مفاهیم دینی از حالت انتزاعی خارج می‌شوند.

آیا استفاده از چهره‌های مشهور و اینفلوئنسرها می‌تواند به انتقال مفاهیم دینی کمک کند؟

ممکن است کمک کند، اما شهرت به تنهایی کافی نیست. مخاطب امروز به سرعت متوجه می‌شود که آیا یک فرد واقعا با موضوع ارتباط دارد یا صرفا در حال اجرای یک نقش رسانه‌ای است. برای ارتباط موثر با نسل جدید، علاوه بر دانش دینی، مهارت ارتباطی، شناخت جامعه و درک مسائل نسل جوان ضروری است. گاهی یک معلم، روحانی، نویسنده یا فعال فرهنگی که توانایی گفت‌وگوی صادقانه دارد، بسیار بیشتر از یک چهره مشهور می‌تواند اعتماد ایجاد کند.

در این میان، آیا باید درباره برخی روش‌های گذشته در تبلیغ و آموزش دینی بازنگری کرد؟

هر حوزه‌ای نیازمند بازنگری مستمر است. اگر روش‌های گذشته در شرایط خودشان موثر بوده‌اند، لزوما به این معنا نیست که امروز نیز دقیقا با همان میزان اثربخشی عمل می‌کنند. جامعه تغییر کرده، ابزار ارتباطی تغییر کرده و تجربه زیست مخاطب نیز تغییر کرده است. بازنگری البته به معنای نفی گذشته نیست. باید نقاط قوت تجربه‌های گذشته را حفظ کنیم و در کنار آن، روش‌های جدید ارتباطی را بشناسیم. مهم این است که هدف را با ابزار اشتباه نگیریم. هدف انتقال ارزش‌ها و مفاهیم است. ابزارها می‌توانند متناسب با زمان تغییر کنند.

اگر بخواهیم برای خانواده‌ها، مدارس و نهادهای فرهنگی یک توصیه مشترک داشته باشیم، آن توصیه چیست؟

به نظرم باید از نسل جدید سخن گفتن به سمت با نسل جدید سخن گفتن حرکت کنیم. تفاوت این دو بسیار زیاد است. در حالت اول، ما پیام خود را آماده کرده‌ایم و فقط به دنبال مخاطب هستیم. اما در حالت دوم، ابتدا مخاطب را می‌شناسیم، سوال‌هایش را می‌شنویم و سپس با زبان مناسب با او وارد گفت‌وگو می‌شویم. همچنین باید از نگاه صفر و یک به نوجوانان پرهیز کنیم. نوجوانی که امروز درباره یک موضوع دینی سوال دارد، لزوما نوجوان بی‌اعتقادی نیست. ممکن است اتفاقا در حال ساختن یک رابطه عمیق‌تر و آگاهانه‌تر با باورهای خود باشد.

در نهایت اگر بخواهید مهمترین اصل در انتقال آموزه‌های دینی به نسل جدید را در یک جمله بیان کنید، چه می‌گویید؟

مهمترین اصل این است که پیش از آنکه بخواهیم به نسل جدید پاسخ بدهیم، باید یاد بگیریم سوال‌های او را بشنویم. نوجوان و جوان امروز بیش از آنکه به پیام‌های بیشتر نیاز داشته باشد، به رابطه‌ای مبتنی بر اعتماد، احترام و گفت‌وگو نیاز دارد. اگر احساس کند پرسش‌هایش جدی گرفته می‌شوند، می‌توان با او درباره دشوارترین مسائل نیز گفت‌وگو کرد.

دین زمانی می‌تواند برای نسل جدید به یک امر زنده و معنادار تبدیل شود که جوان بتواند ارتباط آن را با زندگی خودش ببیند. با اخلاق، خانواده، دوستی، عدالت، مسوولیت، آینده و معنای زندگی، ارتباطش را درک کند. بنابراین مساله اصلی شاید این نباشد که چگونه آموزه‌های دینی را بیشتر به نسل جدید منتقل کنیم بلکه باید بپرسیم چگونه می‌توان زمینه‌ای ایجاد کرد که نسل جدید بتواند این آموزه‌ها را بفهمد، درباره آنها سوال کند و نسبتِ آنها را با زندگی خود کشف کند. در جهان جدید، حفظ ارتباط میان نسل جوان و میراث دینی بیش از هر چیز به اعتماد، گفت‌وگوی واقعی، شناخت مخاطب و توانایی پیوند دادن مفاهیم دینی با مسائل انسان معاصر نیاز دارد.