به گزارش ثریا در بحث ولایت فقیه، ابتدا باید به مبانی روایی و فقهی این مسئله توجه کرد. در روایاتی که درباره رجوع مردم به فقها وارد شده، از جمله روایت معروف «فأما من کان من الفقهاء صائناً لنفسه، حافظاً لدینه، مخالفاً لهواه، مطیعاً لأمر مولاه فللعوام أن یقلدوه»، معمولاً تقلید به معنای رجوع در احکام فردی و عبادی فهمیده میشود. اما به نظر میرسد که دلالت این روایت منحصر در حوزه عبادات و مسائل شخصی نیست. تعبیر «فللعوام أن یقلدوه» ظهور در یک تبعیت عام دارد؛ یعنی مردم میتوانند در آنچه در حوزه صلاحیت فقیه قرار میگیرد از او تبعیت کنند. بنابراین تقلید در اینجا صرفاً به معنای پیروی در احکام فردی نیست، بلکه میتواند شامل شئون اجتماعی نیز باشد. اگر فقیهی واجد شرایط لازم باشد و در موقعیتی قرار گیرد که اداره امور اجتماعی و سیاسی جامعه به او واگذار شود، تبعیت از او در این حوزه نیز داخل در همان معنای عام پیروی از فقیه خواهد بود.
در مسئله ولایت فقیه، معمولاً دو نظریه اصلی مطرح میشود: نظریه نصب و نظریه کشف. بر اساس نظریه نصب، گفته میشود که شارع مقدس، یعنی خداوند متعال و ائمه اطهار علیهمالسلام، فقهای جامعالشرایط را به نحو عام برای ولایت و اداره جامعه قرار دادهاند. این نصب، نصب شخصی نیست که نام فرد معینی برده شده باشد، بلکه نصب نوعی است؛ یعنی هر فقیهی که واجد شرایط لازم باشد در محدوده این نصب قرار میگیرد. در برخی روایات، مانند مقبوله عمر بن حنظله، تعابیری به کار رفته است که ظهور در همین معنا دارد؛ آنجا که امام علیهالسلام میفرماید: «فإنی قد جعلته علیکم حاکماً». این تعبیر نشان میدهد که فقیه به عنوان مرجع حکم و داوری و اداره امور قرار داده شده است. از این رو، اصل مشروعیت ولایت فقیه بر اساس همین نصب عام شرعی قابل تبیین است.
در مقابل، برخی از نظریه کشف سخن گفتهاند. بر اساس این دیدگاه، نقش مردم یا به طور خاص مجلس خبرگان این است که در میان فقهای واجد شرایط بررسی کنند و فرد مناسب برای رهبری را کشف نمایند. در این تحلیل، نوعی فرآیند شناسایی و انتخاب در کار است و گویی با این کشف، رهبری تحقق پیدا میکند. اما به نظر میرسد که اگر مسئله دقیقتر تحلیل شود، باید میان «کشف» و «انکشاف» تفاوت گذاشت.
کشف به معنای فعلی است که از سوی یک فاعل انسانی انجام میشود؛ یعنی شخصی یا نهادی به جستوجو میپردازد و حقیقتی را کشف میکند. اما انکشاف به معنای آشکار شدن یک واقعیت است که خودبهخود و به نحو قهری تحقق پیدا میکند. در مسئله ولایت فقیه، آنچه رخ میدهد از سنخ انکشاف است نه کشف. وقتی گفته میشود فقهای جامعالشرایط به نحو عام منصوب شدهاند، معنایش این است که اصل ولایت در شریعت جعل شده است. بنابراین با تحقق شرایط، این ولایت در مصداق خود فعلیت پیدا میکند.
برای روشن شدن مطلب میتوان از تفکیک اصولی میان «ثبوت» و «اثبات» استفاده کرد. در عالم ثبوت، یعنی در واقعیت نفسالامری، هنگامی که رهبر پیشین از دنیا میرود یا از مقام خود خارج میشود، جامعه اسلامی نمیتواند بدون ولیّ امر باقی بماند. در چنین وضعی، اگر فقیه جامعالشرایطی وجود داشته باشد، ولایت به صورت قهری در او تحقق مییابد. این یک واقعیت شرعی است که در عالم ثبوت شکل گرفته است. اما در عالم اثبات، یعنی در سطح شناخت و اعلام برای جامعه، ممکن است این امر نیازمند بررسی و اعلام رسمی باشد. جامعه باید بداند که مصداق فقیه واجد شرایط چه کسی است، و این امر ممکن است با تحقیق و بررسی به دست آید.
در همین جاست که نقش مجلس خبرگان معنا پیدا میکند. خبرگان در حقیقت ایجادکننده ولایت نیستند و ولایت را به کسی اعطا نمیکنند؛ زیرا ولایت پیش از آن، بر اساس نصب عام شرعی تحقق یافته است. نقش خبرگان این است که با بررسی شرایط فقها، مصداق فقیه جامعالشرایط را تشخیص دهند و آن را برای جامعه اعلام کنند. بنابراین کار آنان از سنخ کشفِ یک واقعیت در مقام اثبات است، نه ایجاد آن در مقام ثبوت. مشروعیت ولایت از جای دیگری آمده است و خبرگان صرفاً آن را تشخیص میدهند و اعلام میکنند.
همین تحلیل در مسئله از دست رفتن شرایط رهبری نیز جاری است. اگر فقیهی که ولایت را بر عهده دارد شرایط لازم را از دست بدهد، در حقیقت ولایت او از بین میرود. اینگونه نیست که کسی به معنای دقیق کلمه او را عزل کند، بلکه نوعی انعزال قهری رخ میدهد. همانطور که تحقق ولایت وابسته به وجود شرایط است، زوال آن شرایط نیز به صورت طبیعی موجب زوال ولایت میشود. در چنین وضعی نیز ممکن است نهادی مانند مجلس خبرگان این مسئله را بررسی کند و به جامعه اعلام نماید، اما نقش آن نهاد ایجادکننده این وضعیت نیست، بلکه تشخیصدهنده و اعلامکننده آن است.
به صورت خلاصه بر اساس این تحلیل؛ ولایت فقیه بر پایه نصب عام شرعی استوار است. فقهای جامعالشرایط به نحو کلی از سوی شارع برای این مسئولیت قرار داده شدهاند. با فقدان رهبر پیشین، ولایت در مصداق واجد شرایط به صورت قهری تحقق مییابد و این تحقق از سنخ انکشاف یک واقعیت شرعی است. در این میان، نهادهایی مانند مجلس خبرگان وظیفه دارند این واقعیت را در مقام اثبات تشخیص دهند و برای جامعه اعلام کنند. از این رو، نقش آنان نقش کاشف و اعلامکننده است، نه منشأ مشروعیت ولایت.
آغاز پویش «کارت نشاط» برای حمایت از دانشآموزان
آموزش و پرورش: شرایط ثبتنام دانشآموزان اتباع اعلام خواهد شد
نتایج نقل و انتقالات فرهنگیان شنبه اعلام میشود
ابررایانه چینی از رقبای آمریکایی پیشی گرفت
خوابگاههای علوم پزشکی تهران میزبان مهمانان مراسم تشییع پیکر رهبر شهید
برنامه زمانی امتحانات دانشجویان دانشگاه صنعتی امیرکبیر تغییر کرد
حضور وزیر علوم در آیین عاشورای حسینی در زینبیه استانبول
آماده تسهیل فرآیندهای اداری و حمایت از ابتکارات نوآورانه هستیم
ظرفیت ۶۸ هزار نفری پذیرش کاردانی به کارشناسی ۱۴۰۵ اعلام شد؛ ثبتنام تا شنبه ۳۰ خرداد
نقش شهادت در آثار محمدعلی نادری؛ وقتی قلمو با زبان درد سخن میگوید
شرایط بهرهمندی مؤسسات قرآنی از نرخ صفر مالیاتی ابلاغ شد
نگاهی دوباره به ایران از دریچه «باد صبا»؛ میراثی که از دیروز بهجا ماند
پیام تسلیت مدیرعامل مرکز گسترش به مناسبت درگذشت یک مستندساز
شاپور رحیمی خواننده و نوازنده پیشکسوت درگذشت
روایت احساسات در بطن تصاویر؛ محدودیتها مانع ثبت جنایات جنگ شدهاند
تام کروز ۴۶ سال حضورش در سینما را با یک کلیپ یادآوری کرد
حقوق طبیعی امام حسین (ع) در آخرین موعظه ایشان
ماجرای پیشگویی امام علی(ع) درباره کربلا و شهادت امام حسین(ع) چه بود؟
کل خیر فی الحسین؛ بزرگترین خسارت جدایی از حسین (ع) است
اسکار از ۵۲۹ نفر برای عضویت دعوت کرد؛ از نگار اسکندرفر تا جیکوب الوردی
آموزش تدبر در قرآن ویژه کارکنان دولت اجرایی میشود
تابلوی ۶۰۰ ساله تایلندی، سند تاریخی پیشینه آئینهای حسینی
بشارت امام صادق (ع) به پیرمرد ۱۰۰ ساله؛ کلید رستگاری در دنیا و آخرت
انتقاد از یک بازیگر و کمدین برای حضور در مراسم ترامپ؛ با فاشیستها عکس نگیر!
مجموعه کامل فیلمهای استنلی کوبریک در یک بسته خاص عرضه میشود
عاشورا و پیوست فرهنگی ایران؛ از سوگ شیعی تا سرمایه انسجام ملی
تاثیر حرف مردم بر سرنوشت یک دختر؛ ایده «مرجان» از کجا پیدا شد؟
سیره امام حسین(ع) آمیزهای از تدبیر دینی و سیاسی و اخلاق اجتماعی بود
مدارک مورد پذیرش برای آزمون دکتری تخصصی و پژوهشی اعلام شد
دانشگاه آزاد شرایط امتحانات پایانترم دانشجویان ارشد و دکتری در شهر محل سکونت را اعلام کرد
مخاطب از دیدن این سریال تکراری خسته نمیشود؛ جادوی «مختارنامه» چیست؟
مجریان تراز زبان فارسی معرفی شدند؛ پدافند زبانی با اجرا!
این ۳ کارگردان معروف برای تشییع رهبر شهید مستند میسازند
توییت جدید محمدباقر قالیباف با انتشار صحنه سیو بیرانوند+عکس
از گاندی تا کارلایل، همه مرید حسین (ع)
ماشین ثروتاندوزی امویان؛ از باندبازی تا احیای هدایای نوروزی
همانگونه که جسم به روزی مادی نیاز دارد، روح نیز به معرفت محتاج است
آیا ماجرای ازدواج حضرت قاسم (ع) در کربلا صحت دارد؟
«حسینیه بهشت»، پیوند خانههای شهدا با خیمههای عاشورا
مهلت ثبتنام در کاروان قرآنی اعزامی به اربعین تا ۵ تیرماه
عکس | جایزه بهترین بازیکن دیدار در دستان علی بیرو
گوشوارههایی که تاریخ فراموششان نکرد
چمران هنوز زنده است
یک فهرست متفاوت از بهترینهای سال ۲۰۲۶ در نیمه راه؛ مستقلها پیشتازند
آمادگی دانشگاه پیام نور برای میزبانی از آزمونهای سایر دانشگاهها
امتحانات پایانترم تحصیلات تکمیلی دانشگاه آزاد حضوری شد
مذاکره با دستگاهها برای توسعه صادرات محصولات فریلنسرها
زمان مصاحبههای آزمون دکتری سال ۱۴۰۵ تغییر کرد
تمدید مهلت ارسال مقالات سومین همایش هیئت و آیینهای مذهبی
زمان برگزاری آزمون زبان انگلیسی تولیمو تغییر کرد
سیره عملی میرزا جواد آقا ملکی تبریزی، مبتنی بر اصل «شکستن منیت» بود
افتتاح مسجد السلام در امارات با ظرفیت ۴ هزار نمازگزار
بنیامیه، نخستین و وحشتناکترین «خصولتی» تاریخ اسلام
بذر انحراف مجاهدین از سال۴۴ کاشته شد/نقش ساواک و زندان در تعمیق انحراف
شیخ حسین انصاریان: چشمی که بر حسین (ع) گریه کند در قیامت گریان نیست
افبیآی شهر کامل با بیمارستان، هتل و نیروگاه ساخت تا حملات سایبری را تمرین کند
بررسی ظرفیتهای هوش مصنوعی برای ارتقای خدمات زائران در نشست مشترک معاونت علمی و آستان قدس رضوی
ممنوع شدن هوش مصنوعی برای دانش آموزان ابتدایی نروژی
ناسا یک رصدخانه فضایی را در میانه زمین و آسمان به ارتفاع بالاتر میبرد
مصوبات جدید فرصتهای تحقیقاتی خارج از کشور دکتری ابلاغ شد
زنان بیشترین داوطلبان آزمون سمپاد/ نتایج اوایل مرداد اعلام میشود
سریال جدید «سرخدار» در راه آنتن: عمار تفتی به تلویزیون بازگشت
کشف نشانههای اولیه افسردگی در چشم کودکان
دانشمند ایرانی: مغز ما برای این همه خبر بد طراحی نشده است
تنش در ایستگاه فضایی بالا گرفت: ناسا از فضانوردانش خواست پناه بگیرند
محققان هشدار دادند: ایجاد نقاط داغ آلودگی در تنگه هرمز به دلیل ترافیک دریایی
یکی از این ستارههای دوقلو یک سیاره فراخورشیدی را بلعیده است
میلیاردرهای حوزه فناوری راز جوانی ابدی را کشف کردهاند؟
تصویری از یکی از شهدای کوچک امروز لبنان
وزیر آموزش و پرورش: بهرهبرداری از ۲۰۰ تا ۲۵۰ کلاس درس جدید در خراسان رضوی
معاون تربیتبدنی و سلامت: یک میلیون دانشآموز سفیر ایمنی و کمکهای اولیه شدند
۵۰۰ هزار دانشآموز زیر چتر کارت نشاط قرار گرفتند
آزمون مدارس سمپاد و نمونه دولتی با بیش از نیم میلیون داوطلب برگزار شد
پرداخت حقوق فرهنگیان بدون تاخیر انجام میشود
قصهای خواندنی برای کودکان: وقتی روباه جنگل را بههم ریخت
حسن طهرانیمقدم پدر موشکی ایران چگونه با نمیشودها مبارزه کرد؟
از بچههای میناب تا ناوچه دنا و انستیتو همه در مستندهای جدید جنگی
مهرانه مهین ترابی پس از ۲۳ سال دوری از تئاتر به صحنه باز میگردد
سریالهای جدید برای پخش دوبله شدند
مادران برای کوچکترین شهید کربلا لالایی خواندند
مصوبات جدید فرصتهای تحقیقاتی خارج از کشور دکتری ابلاغ شد
هشدار وزیر علوم: هوش مصنوعی بدون اخلاق، پیشرفتهترین ابزار ظلم میشود
آمادگی دانشگاه پیام نور برای میزبانی از آزمونهای سایر دانشگاهها
زمان مصاحبههای آزمون دکتری سال ۱۴۰۵ تغییر کرد
دانشمند ایرانی: مغز ما برای این همه خبر بد طراحی نشده است
امتحانات پایانترم تحصیلات تکمیلی دانشگاه آزاد حضوری شد
رشد استفاده از VPN در بعضی کشورهای اروپایی با قوانین جدید
دادگاه در دهلی نو درخواست بازگشایی تلگرام را رد کرد
کشف نشانههای اولیه افسردگی در چشم کودکان
زمان برگزاری آزمون زبان انگلیسی تولیمو تغییر کرد
تنش در ایستگاه فضایی بالا گرفت: ناسا از فضانوردانش خواست پناه بگیرند
حجت الاسلام پناهیان: شفافیت نامه اخیر رهبری نشانه قدرت جمهوری اسلامی است
روایت حدادعادل از ویژگیهای آیت الله مجتبی خامنهای
چمران هنوز زنده است
ماجرای خواندنی دیدار دکتر شریعتی و علامه جعفری
مدارک مورد پذیرش برای آزمون دکتری تخصصی و پژوهشی اعلام شد
آزمون مدارس سمپاد و نمونه دولتی با بیش از نیم میلیون داوطلب برگزار شد
سریال جدید «سرخدار» در راه آنتن: عمار تفتی به تلویزیون بازگشت
سریالهای جدید برای پخش دوبله شدند
حسن طهرانیمقدم پدر موشکی ایران چگونه با نمیشودها مبارزه کرد؟
ممنوع شدن هوش مصنوعی برای دانش آموزان ابتدایی نروژی
افبیآی شهر کامل با بیمارستان، هتل و نیروگاه ساخت تا حملات سایبری را تمرین کند
زنان بیشترین داوطلبان آزمون سمپاد/ نتایج اوایل مرداد اعلام میشود
دانشگاه آزاد شرایط امتحانات پایانترم دانشجویان ارشد و دکتری در شهر محل سکونت را اعلام کرد
مادران برای کوچکترین شهید کربلا لالایی خواندند
پرداخت حقوق فرهنگیان بدون تاخیر انجام میشود
مهلت ثبتنام در کاروان قرآنی اعزامی به اربعین تا ۵ تیرماه
یکی از این ستارههای دوقلو یک سیاره فراخورشیدی را بلعیده است
شرکت اپل از گران شدن محصولات خود خبر داد
راز زنده ماندن مومنان در برزخ؛ هدایت، مشروط به ولایت است
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.