به گزارش ثریا مبارک‌شاه در سبب نوشتن کتاب نوشته است: «چون زمام جهانگیری و سلطنت و لشکرکشی و سیاست و عدل و رأفت به پادشاهان مفوضست و این کار خطیر جز به مرد و اسپ منتظم نگردد و راست نشود و چاره نیست جهانگیر و لشکرکش را بباید دانست که لشکرکشی چگونه باید کرد و لشکر چگونه باید داشت و لشکر را چگونه فرود باید آورد و طلیعه و جاسوسان و دیدبان چگونه باید فرستاد و روز حرب چگونه جنگ باید کرد و کمین چگونه باید ساخت و شبیخون چگونه باید و گرچه سلطان در این باب از همگان برتر است دعاگوی و خدمتگار این اصل را جمع کرد تا اگر دقیقه‌ای از پیش خاطر بشده باشد معلوم گردد.»

«آداب‌الحرب و الشجاعه» اثری برجسته و کم‌نظیر در نثر کهن فارسی است که به قلم محمد بن منصور بن سعید، ملقب به مبارک‌شاه و مشهور به «فخر مدبر» نگاشته شده است.

نویسنده و پیشینه تاریخی

مبارک‌شاه از نویسندگان برجسته سده‌های ۶ و ۷ هجری است، او این کتاب را در فاصله سال‌های ۶۲۶ تا ۶۳۳ هجری قمری تألیف و آن را به پیشگاه سلطان شمس‌الدین اِیلتُتُمِش (از پادشاهان سلسله مملوک هند) تقدیم کرد. این کتاب به عنوان دستنامه‌ای جامع در حوزه «آیین کشورداری» و «سپاهی‌گری» شناخته می‌شود. این کتاب که در اواخر سده ششم و اوایل سده هفتم هجری (۱۲ و ۱۳ میلادی) به رشته تحریر درآمده، آمیزه‌ای از اخلاق سیاسی، فنون نظامی و تاریخ‌نگاری آموزشی است.

کتاب مشتمل بر یک مقدمه و ۳۴ باب است که در این نسخه خطی موجود در کتابخانه دانشگاه تهران، میتوان بخشی از آن را دید:

محتوای آن را می‌توان به سه بخش اصلی تقسیم کرد: بخش اول آیین جهانداری است و اندرزهایی به پادشاهان در زمینه مدیریت مملکت و اخلاق پهلوانی. بخش دوم به گونه‌ای جانورشناسی نظامی است، بخش مهمی از کتاب به شناخت انواع اسب، نژادها، ویژگی‌ها و بیماری‌های آن‌ها اختصاص دارد که در جنگ‌های آن دوران نقش حیاتی داشتند؛ و بخش سوم نیز به فنون رزم اختصاص دارد و جزئیات دقیق درباره شیوه‌های نبرد، آرایش سپاه (تعبیه لشکر)، صف‌آرایی، ابزارهای جنگی و راه‌های دستیابی به پیروزی.

نویسنده برای اثبات نظریات خود، از قصه گویی غافل نیست و از روایت‌ها و داستان‌های تاریخی بهره گرفته و زندگی پیامبران، پادشاهان ایران پس از اسلام و فرمانروایان ایران باستان، روم و هند را دستمایه قرار داده است.

سبک نگارش و ارزش ادبی

علی‌رغم آنکه کتاب در سده هفتم هجری نوشته شده (دوران گرایش به نثر دشوار و مصنوع)، فخر مدبر سبکی ساده، روان و پیراسته را برگزیده است. نثر این کتاب بیش از آنکه به آثار هم‌عصر خود شبیه باشد، یادآور سادگی و استواری نثر سده‌های ۵ و ۶ هجری، به‌ویژه «تاریخ بیهقی» است. این ویژگی، کتاب را به منبعی ارزشمند برای پژوهش‌های زبان‌شناختی و واژه‌گزینی نظامی تبدیل کرده است.

پیوند با «آداب‌الملوک» و نسخه‌شناسی

تحقیقات نشان می‌دهد که کتاب دیگری به نام «آداب الملوک و کفایه المملوک» در واقع نسخه‌ بازنگری‌شده و گسترش‌یافته‌ای از همین کتاب است که نویسنده ۶ باب به آن افزوده است. این بخش‌های الحاقی بعدها توسط محمد سرور مولایی با عنوان «آیین کشورداری» تصحیح و چاپ شد. معتبرترین تصحیح متن اصلی کتاب (آداب‌الحرب و الشجاعه) توسط احمد سهیلی خوانساری در سال ۱۳۴۶ شمسی بر اساس نسخه‌های خطی موجود در موزه بریتانیا، کتابخانه ملک تهران، و کتابخانه‌های هند انجام شده است.

آداب الحرب، کتابی در باب صلح است

مبارک‌شاه در کتاب «آداب‌الحرب و الشجاعه» بر این باور است که جنگ ماهیتی پیش‌بینی‌ناپذیر دارد و هیچ‌گاه نمی‌توان پیروزی در آن را تضمین کرد. او با نقل حکایت‌هایی از پادشاهان و مشاوران بزرگی چون انوشیروان و بزرگمهر، تلاش می‌کند حاکمان را از عواقب نبرد بیمناک کرده و آن‌ها را به سمت روش‌های مسالمت‌آمیز، مذاکره و پیمان‌های رسمی سوق دهد؛ چرا که معتقد است: «صلح بر جایگاه، بهتر از جنگ نابه هنگام است.»

روح حاکم بر این اثر، صلح‌گرایی و اخلاق‌مداری است؛ به طوری که بخش بزرگی از کتاب به جای فنون نظامی، به فضیلت عدالت، رأفت و آیین دیپلماسی اختصاص یافته است. مبارک‌شاه حتی در میانه مباحث جنگی، بر رعایت حقوق اسرا، غیرنظامیان و مجروحان تأکید می‌کند. او همچنین نگاهی مترقی به حفظ محیط زیست و حقوق حیوانات دارد و آسیب رساندن به مزارع، باغ‌ها و بناها را در طول جنگ به‌شدت نکوهش می‌کند.

از منظر استراتژیک، این کتاب توصیفاتی دقیق و مجسم از آرایش لشکرها و چگونگی برپایی لشکرگاه‌ها ارائه می‌دهد که برای هنرمندان و پژوهشگران منبعی بی‌نظیر است. نویسنده با بررسی سبک‌های نظامی ملل مختلف، آرایش ایرانی (رسم عجم) را برترین الگو می‌داند. در این روش، مکان‌گزینی هوشمندانه در کنار منابع آب و کوه، و طراحی سلسله‌مراتبیِ بخش‌های مختلف لشکر از قلب تا جناحین، امنیت سپاه را در برابر شبیخون تضمین می‌کند.

در بخشی از این کتاب می‌خوانیم:

«و بهترین همه رسم عجم است؛ پادشاه و لشکرکش چنان باید که لشکر را بر آب و گیاه فرود آرد و در صحرا و بر لشکر خصم راه نگیرد و از کمینگاه ها غافل نباشد، و اگر لشکر بسیار نباشد جیحونی و یا رودی و با دامن کوهی فرود آرد که گاو و اسپ و هیزم نزدیک باشد و در پیش لشکرگاه لور و کنده ها و طنج ها باشد تا لشکرگاه از شبیخون ایمن باشد، و همچنان که روز مصاف تعبیۀ لشکر باشد، لشکر هم بر آن جمله فرود آید، پس جناح دست راست پس جناح دست چپ، پس میمنه پس میسره، پس قلب در میان، پس سرای حرم و مطبخ و خزینه و جامه خانه و زرادخانه و رکاب خانه در عقب، پس اثقال و مردمان دردمند و حرس و بندیان و سواریان نیک برطرف...»

در نهایت، مبارک‌شاه با بازسازی تصویریِ میدان‌های جنگی اساطیری و تاریخی، مانند نبرد فریدون با ضحاک، الگوهای عملیِ صف‌بندی را تشریح می‌کند. او جزئیات دقیقی از چهار صف اصلی پیادگان با تجهیزات متفاوت ارائه می‌دهد؛ از صف اول که با سپرهای فراخ همچون حصاری عمل می‌کنند تا صفوف بعدی که مسلح به جوشن، نیزه و شمشیر هستند. این دقت در ترسیم فواصل و گروه‌های جنگی، تصویری زنده از فنون رزم و تاکتیک‌های نظامی کهن به‌دست می‌دهد.

دانشنامه ای نظامی برآمده از فرهنگی متعالی

آداب‌الحرب و الشجاعه فراتر از یک کتاب تاریخی، یک دانشنامه نظامی است. این اثر به دلیل ثبت اصطلاحات فنی رزم، توصیف دقیق ابزار جنگی پیش از دوران مغول و تبیین استراتژی‌های نظامی، از منابع تراز اول برای تاریخ‌پژوهان، نظامیان و متخصصان ادبیات فارسی به شمار می‌آید. این کتاب «دستنامه سیاسی-نظامی» ارزشمندی است که هم اخلاق و سیاست پادشاهی را آموزش می‌دهد و هم با دقتی شگفت‌انگیز، فنون جنگ و سپاهی‌گری قرون میانه را روایت می‌کند.