به گزارش ثریا عصمت علی آبادی؛ خطبه فدکیه، نقطه اوج قدرت کلام و مواجهه مستقیم با حقیقت بود؛ اما کنش حضرت زهرا(س)، با پایان یافتن خطبه، متوقف نشد. پس از آن مرحله‌ی جدی و گفتاری، وارد مرحله‌ای شد که می‌توان آن را «کنش تثبیتی» نامید؛ مرحله‌ای که در آن هدف، دیگر نه تنها اقناع مخاطب حاضر، بلکه ثبت ماندگار حقیقت در حافظه جمعی و انتقال آن به نسل‌های آینده بود. به همین سبب به گفتگو با حجت الاسلام «امیرعلی حسنلو» استاد حوزه علمیه پرداختیم که در ادامه می خوانید:

پس از خطبه فدکیه و مقاومت حضرت زهرا(س)، کنش ایشان وارد مرحله تازه‌ای می‌شود. در این مرحله چه کرد و این اقدامات چه تفاوتی با مرحله پیشین داشت؟

خطبه فدکیه نقطه اوج کنش خطابی بود، اما نقطه پایان کنش نبود. حضرت زهرا(س) پس از آن، مرحله‌ای را آغاز کردند که می‌توان آن را «کنش تثبیتی» نامید؛ یعنی مرحله‌ای که در آن هدف دیگر اقناع لحظه‌ای مخاطب نبود، بلکه تثبیت حافظه جمعی و انتقال مسئله به نسل‌های بعد بود. در این مرحله، ایشان از ابزارهای گوناگونی بهره گرفتند: وصیت، گواه‌گیری، تعیین متولی برای موقوفات، سفارش به دفن شبانه، و ممانعت از حضور کسانی که در حق ایشان کوتاهی کرده بودند. هر یک از این اقدامات، در نگاه نخست شخصی و خانوادگی می‌نماید، اما در واقع هر کدام یک یک پیام عمومی برای تمام تاریخ داشت.

تفاوت اصلی این مرحله با مرحله پیشین در «مخاطب» است. در خطبه، مخاطب حاضر و معاصر بود؛ در این مرحله، مخاطب آینده است. ایشان مسئله را از یک رخداد روز به یک «سند تاریخی» بدل کردند. وصیت بر مظلومیت، خواست دفن شبانه، و گواه‌گیری بر حق، همه ابزارهایی هستند که در فرهنگ آن روزگار برای «تثبیت حقیقت» به کار می‌رفتند. به بیان دیگر، ایشان از همان ابزارهای حقوقی و عرفی زمانه استفاده کردند تا حقیقت را از دست تحریف و فراموشی حفظ کنند.

نکته ظریف این است که این اقدامات، اگر فقط در سطح خانوادگی فهمیده شود، بخش بزرگی از معنای خود را از دست می‌دهد. خواست دفن شبانه، در ظاهر یک خواست شخصی است، اما به جهت شخصیت و جایگاه بی مانند فاطمه به حسب فرمایش سیده زنان عالم در بستر تاریخی، یک اعتراض عمومی و یک بیانیه سیاسی است؛ نشان دادن اینکه در جامعه‌ای که پیامبرش فرموده بود «فاطمه پاره تن من است»، حق دختر او رعایت نشد. همین دوگانگی ظاهر و معنا، ویژگی اصلی کنش تثبیتی است. ایشان به‌گونه‌ای عمل کردند که هم حرمت خانوادگی حفظ شود و هم پیام عمومی به آیندگان برسد.

یکی از بحث‌برانگیزترین اقدامات حضرت زهرا(س) در این مرحله، مسئله وصیت و موقوفات ایشان است. این وصیت چه محتوایی داشت و چه کارکردی در تداوم کنش ایشان ایفا کرد؟

وصیت حضرت زهرا(س) چند لایه داشت. لایه نخست، لایه مالی بود؛ ایشان برای اموال و موقوفات خود متولی تعیین کردند و بخشی از آن را وقف کردند. این اقدام، هم یک عمل فقهی روشن است و هم یک پیام؛ پیام اینکه اموالی که مورد نزاع بود، متعلق به ایشان بود و ایشان حق تصرف در آن را داشتند. تعیین متولی نیز به معنای تثبیت مالکیت و جلوگیری از تصرف ناروا در آینده بود. اگر ایشان مالک نبودند، چنین وصیتی بی‌معنا می‌شد؛ پس خود وصیت، یک استدلال عملی بر مالکیت است.

لایه دوم، لایه سیاسی-تاریخی بود. وصیت ایشان درباره محل دفن و کیفیت تدفین، در حقیقت یک «سند اعتراض» بود. خواست دفن شبانه و پنهانی، به این معنا بود که جامعه‌ای که مدعی پیروی از پیامبر است، نتوانسته حق دختر او را پاس دارد؛ و این پیام، از طریق خود مراسم تدفین به آیندگان منتقل می‌شد. این شیوه، در فرهنگ عرب نیز سابقه داشت؛ دفن پنهانی یا دور از قبیله، نشانه اعتراض و قطع رابطه بود. ایشان از این سنت عرفی استفاده کردند تا پیام سیاسی خود را در قالبی بومی و قابل فهم برسانند.

لایه سوم، لایه گواهی و انتقال حقیقت بود. ایشان کسانی را شاهد گرفتند و سفارش کردند که ماجرا فراموش نشود. این کار، در واقع ایجاد یک «حافظه مستند» بود. در جامعه‌ای که سنت شفاهی غالب است، شاهد گرفتن و وصیت کردن، معادل ثبت سند در نظام‌های حقوقی امروز است. به این ترتیب، مسئله فدک از یک خاطره شخصی به یک پرونده مکتوب و شفاهی قابل ارجاع تبدیل شد.

مجموع این سه لایه نشان می‌دهد وصیت ایشان، یک اقدام صرفاً شخصی و پایانی نبود، بلکه حلقه واسط میان کنش و حافظه بود. ایشان با وصیت، هم مالکیت را تثبیت کردند، هم اعتراض را ثبت کردند و هم حقیقت را به آینده سپردند. به همین دلیل، وصیت را باید در ادامه خطبه فدکیه خواند، نه جدا از آن.

برخی این اقدامات را نشانه انفعال یا عقب‌نشینی حضرت زهرا(س) از میدان می‌دانند؛ گویی ایشان پس از ناکامی در بازپس‌گیری فدک، به امور خانوادگی پناه بردند. این خوانش را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

این خوانش، بر یک پیش‌فرض نادرست استوار است؛ پیش‌فرض اینکه کنش اجتماعی فقط در قالب پیروزی فوری معنا دارد. اگر ملاک موفقیت را بازپس‌گیری فدک در کوتاه‌مدت بگیریم، بله، ایشان در این مرحله به آن نرسیدند. اما کنش اجتماعی را نباید فقط با معیار نتیجه سنجید؛ باید با معیار اثر بلندمدت هم سنجید. آنچه ایشان در این مرحله انجام دادند، دقیقاً همان کاری است که کنشگران تاریخی در شرایط بسته انجام می‌دهند: انتقال مسئله از سطح روز به سطح تاریخ.

نکته دوم اینکه «پناه بردن به امور خانوادگی» توصیفی است که با واقعیت گزارش‌ها هم‌خوان نیست. وصیت، وقف، گواهی و تعیین متولی، همه اقدامات حقوقی و عمومی‌اند، نه امور خصوصی. در فرهنگ آن روزگار، این اقدامات در حوزه عمومی اثر می‌گذاشتند و همان‌ها بودند که بعدها مستند مطالبه حق شدند. پس نمی‌توان آنها را عقب‌نشینی خواند؛ بلکه تغییر «عرصه» است، نه ترک عرصه.

نکته سوم اینکه در شرایطی که ساختار قدرت بسته است و امکان اقدام مستقیم وجود ندارد، کنشگر ناچار است از «کنش پرهزینه» به «کنش کم‌هزینه اما ماندگار» روی آورد. این یک تاکتیک شناخته‌شده است، نه شکست. ایشان با کمترین هزینه ممکن، بیشترین ماندگاری را ایجاد کردند. اگر ایشان فقط به خطبه بسنده می‌کردند، مسئله ممکن بود در هیاهوی روزگار گم شود؛ اما وصیت و گواهی، آن را به سند تبدیل کرد.

نکته چهارم، بُعد معنوی و اعتقادی است. برای حضرت زهرا(س) مسئله فقط بازپس‌گیری زمین نبود؛ مسئله این بود که حق در حافظه امت زنده بماند. از این منظر، آنچه ایشان در روزهای آخر انجام دادند، اوج کنش است، نه پایان آن. ایشان با آگاهی از نزدیک بودن رحلت، آخرین سرمایه خود را برای تثبیت حقیقت به کار گرفتند. این، تصویر یک کنشگر خسته نیست؛ تصویر یک کنشگر راهبردی است که می‌داند چگونه سرمایه نمادین را به سرمایه تاریخی تبدیل کند.

این مرحله از کنش حضرت زهرا(س) چه درس‌هایی برای کنشگری امروز دارد؟ به‌ویژه برای کسانی که در شرایط بسته یا محدود، در پی احقاق حق هستند.

نخستین درس، تفکیک «هدف» از «نتیجه فوری» است. کنشگری پایدار، خود را به پیروزی کوتاه‌مدت گره نمی‌زند؛ بلکه به تثبیت حقیقت در حافظه جمعی می‌اندیشد. حضرت زهرا(س) در کوتاه‌مدت به فدک نرسیدند، اما در بلندمدت مسئله را به یکی از محورهای هویت شیعی و به یکی از مستندات تاریخی مظلومیت خاندان پیامبر بدل کردند. این نشان می‌دهد که گاهی «ماندگاری» مهم‌تر از «پیروزی» است.

درس دوم، استفاده هوشمندانه از ابزارهای موجود است. ایشان ابزار مدرن نداشتند، اما از ابزارهای بومی زمانه؛ وصیت، شاهد، وقف، سنت دفن و حافظه شفاهی، حداکثر بهره را بردند. برای کنشگر امروز هم این درس روشن است: پیش از آنکه به نداشتن ابزار بیندیشد، باید ببیند چه ابزارهایی در اختیار دارد و چگونه می‌تواند آنها را در خدمت هدف بگیرد.

درس سوم، اهمیت «مستندسازی» است. ایشان با گواهی و وصیت، حقیقت را از تحریف و فراموشی حفظ کردند. در جهان امروز، این درس به شکل ثبت دقیق، آرشیو، روایت شفاهی و انتشار مستند جلوه می‌کند. کنشگری که سند ندارد، در برابر تحریف آسیب‌پذیر است.

درس چهارم، حفظ کرامت در عین اعتراض است. ایشان اعتراض خود را با لحنی رسا اما بدون هتک حرمت و بی‌حرمتی بیان کردند. این توازن، در کنشگری امروز نیز حیاتی است؛ اعتراضی که کرامت را از میان ببرد، در بلندمدت مشروعیت خود را از دست می‌دهد.

درس پنجم، پیوند کنش با باور است. حرکت ایشان ریشه در اعتقاد به حق و امامت داشت، نه فقط در منافع شخصی. همین ریشه اعتقادی، به کنش ایشان استمرار و عمق داد. کنشگری امروز نیز اگر ریشه اعتقادی و اخلاقی نداشته باشد، در نخستین فشارها فرو می‌ریزد.

با این پنج درس، می‌توان گفت، بخش «تثبیت و انتقال» است؛ مرحله‌ای که در آن کنش از هیاهوی روز به سکوت ماندگار تاریخ تبدیل می‌شود و در همان سکوت، رساترین پیام خود را به آیندگان می‌رساند.

درس ششم این است که حضرت زهرا سلام الله علیها با این کنش ها وسیره برای همیشه تاریخ مشروعیت این حاکمیت‌های غاصبانه را زیر سوال برد وبطلان آنها را اعلام کردند؛ آن بانو ثابت کرد که آیه مودت قرآن با بی حرمتی این افراد به زیر سئوال رفت و به یک معنا وحی و نبوت توسط غاصبان عملا انکار گردید؛ از این روی تبعیت و پیروی از این جریان جز گمراهی نیست ؛چرا که هم قرآن هم توحید وهم نبوت و درنهایت امامت عملا مورد انکار بانیان سقیفه است ...لذا جوانان مسلمان باید بدانند آنچه بر سر امت اسلامی در این قرون استعمار زده می آید ودررغزه کودکان و زنان و پیرمردان و غیر نظامیان قتل عام می شود یا در میناب کودکان دبستانی به خاک و خون کشیده می شود ...همه این بلاها ناشی از تفرقه ای است که از دیوار نهاده شده در سقیفه به ما می رسد ... پس باید حول محور قرآن و اهل بیت علیهم السلام باید گرد آمد تا منجی عالم که از فرزندان فاطمه زهرا سلام الله علیها است باز آید و....

منبع: مهر