به گزارش ثریا فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری، وحید ضرغامی با اشاره به اهمیت راهبردی حوزه مواد و ساخت پیشرفته، اظهار کرد: یکی از دغدغه‌های اصلی ما در ستاد، تبیین جایگاه واقعی این حوزه است؛ چراکه در نگاه نخست، وقتی از مواد صحبت می‌شود، بسیاری ذهنشان به سمت آهن، فولاد و فلزات شناخته‌شده می‌رود، در حالی که ورود به عرصه مواد پیشرفته، تصویری کاملاً متفاوت از نیازهای فناورانه کشور و خلأهای موجود ارائه می‌دهد.

وی افزود: بخش قابل توجهی از مشکلات و وابستگی‌هایی که امروز کشور با آن مواجه است، ناشی از دسترسی‌نداشتن به مواد پیشرفته یا فناوری‌های ساخت پیشرفته است. در واقع، بسیاری از فناوری‌هایی که امروز در صدر تحولات جهانی قرار دارند، بدون تسلط بر زیرساخت‌های مادی و سخت‌افزاری امکان بومی‌سازی واقعی نخواهند داشت.

خودکفایی فناورانه بدون تسلط بر مواد اولیه ممکن نیست

دبیر ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان مواد و ساخت پیشرفته معاونت علمی با اشاره به فناوری‌های نوظهور گفت: برای مثال، هوش مصنوعی امروز به یکی از مهم‌ترین فناوری‌های جهان تبدیل شده است، اما زمانی می‌توان از خودکفایی واقعی و بومی‌سازی عمیق این فناوری سخن گفت که کشور بتواند زیرساخت‌های سخت‌افزاری و مواد مورد نیاز آن را نیز توسعه دهد.

ضرغامی ادامه داد: با ورود به جزئیات این زنجیره مشخص می‌شود که بسیاری از فناوری‌های پیشرفته به عناصر و موادی نیاز دارند که برخی از آن‌ها در معادن کشور وجود دارند، اما ما هنوز در شناسایی، استخراج و فرآوری آن‌ها به سطح مطلوب نرسیده‌ایم.

وی افزود: در برخی موارد، مواد معدنی استخراج می‌شوند، اما بخش‌هایی از پسماند یا باقی‌مانده‌های فرآیند استخراج که می‌تواند حاوی عناصر ارزشمند باشد، بدون ایجاد ارزش افزوده کافی از چرخه اقتصاد داخلی خارج می‌شود. در این میان، عناصری با کاربرد در حوزه‌هایی مانند میکروالکترونیک، عناصر گروه پلاتین و عناصر نادر خاکی، می‌توانند در زنجیره‌های پیشرفته صنعتی و فناورانه نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشند.

ضرغامی با تأکید بر ضرورت شناخت دقیق ذخایر معدنی کشور گفت: یکی از مسائل مهم این است که باید ابزارها و فناوری‌های لازم برای شناسایی دقیق عناصر ارزشمند موجود در ذخایر و محصولات جانبی فرآیندهای معدنی را توسعه دهیم. بدون شناخت، اندازه‌گیری و فناوری استخراج، نمی‌توان انتظار داشت که زنجیره ارزش این مواد در داخل کشور شکل بگیرد.

«فناوری و حکمرانی» دو ضلع جدانشدنی توسعه مواد پیشرفته

وی در پاسخ به این پرسش که چرا با وجود شناخت بخشی از این چالش‌ها، توسعه زنجیره مواد پیشرفته با سرعت بیشتری دنبال نشده است، اظهار کرد: این مسئله هم به فناوری و هم به حکمرانی بازمی‌گردد و نمی‌توان یکی را بر دیگری مقدم دانست. توسعه فناوری بدون اصلاح سازوکارهای حکمرانی و اقتصادی با مانع مواجه می‌شود و از سوی دیگر، سیاست‌گذاری بدون برخورداری از توان فناورانه نیز نمی‌تواند به نتیجه مطلوب برسد.

دبیر ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان مواد و ساخت پیشرفته معاونت علمی افزود: یکی از موضوعاتی که در این مدت پیگیری کرده‌ایم، مسئله عوارض صادراتی مواد خام و ضرورت حرکت به سمت تکمیل زنجیره ارزش بوده است. مبنای این نگاه نیز روشن است؛ مواد خام باید به مواد میانی و در نهایت محصولات نهایی با ارزش افزوده بیش‌تر تبدیل شوند.

وی ادامه داد: البته اجرای چنین سیاست‌هایی با مقاومت‌هایی نیز مواجه می‌شود، زیرا ذی‌نفعان مختلفی در زنجیره خام‌فروشی وجود دارند، اما حرکت به سمت توسعه فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان، بدون کاهش وابستگی به خام‌فروشی و افزایش سهم کشور از ارزش افزوده زنجیره، امکان‌پذیر نیست.

خلأ فناورانه در استخراج عناصر راهبردی

ضرغامی با اشاره به اقدامات ستاد برای توسعه برخی عناصر راهبردی اظهار کرد: در مقاطعی برای توسعه فناوری استخراج برخی عناصر فراخوان‌هایی منتشر کردیم تا شرکت‌ها بتوانند با حمایت معاونت علمی، مسیر توسعه و تولید این مواد را حتی در مقیاس پایلوت آغاز کنند، اما در برخی حوزه‌ها با واقعیتی جدی مواجه شدیم؛ این‌که اساساً تعداد فناوران فعال در کشور در بعضی از این زمینه‌ها بسیار محدود است.

وی با اشاره به اهمیت عناصری مانند گالیوم و آنتیموان در برخی کاربردهای پیشرفته و حوزه میکروالکترونیک گفت: در مواردی با وجود برخورداری کشور از ذخایر یا مواد اولیه مورد نیاز، فناوری و ظرفیت لازم برای استخراج و تولید این عناصر در داخل کشور شکل نگرفته است.

دبیر ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان مواد و ساخت پیشرفته معاونت علمی افزود: برای رفع این خلأ، مسیر همکاری با دانشگاه‌ها، اعضای هیئت علمی و مجموعه‌های علمی و پژوهشی نیز دنبال شده است. بررسی‌ها نشان داد که در کنار تلاش‌هایی که تاکنون از سوی مجموعه‌هایی مانند بنیاد ملی علم ایران، ستادهای توسعه فناوری و دیگر نهادهای مرتبط انجام شده، سطح حمایت از برخی حوزه‌های پیچیده و پرریسک نیازمند تقویت است.

وی با اشاره به رویکرد معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور در حمایت از این حوزه‌ها گفت: یکی از نکات مهم این بود که اگر میزان و کیفیت حمایت از فناوری‌های راهبردی افزایش یابد، ظرفیت‌های علمی و فناورانه کشور نیز می‌توانند بیش از گذشته به سمت این حوزه‌ها حرکت کنند.

پیوند مواد پیشرفته با میکروالکترونیک و عناصر نادر خاکی

ضرغامی ادامه داد: در همین چارچوب، همکاری با برنامه ملی میکروالکترونیک برای بومی‌سازی برخی عناصر و مواد مورد نیاز این حوزه در حال پیگیری است. همچنین در زمینه عناصر نادر خاکی نیز موضوعات مختلفی با پیگیری معاونت علمی در دستور کار قرار گرفته و ظرفیت دانشگاه‌ها و پارک‌های علم و فناوری برای ورود جدی‌تر به این حوزه مورد توجه قرار دارد.

وی با اشاره به نقش دانشگاه صنعتی امیرکبیر و پارک علم و فناوری این دانشگاه در برنامه‌ریزی‌های مرتبط با مواد و عناصر راهبردی گفت: تلاش بر این است که با تمرکز ظرفیت‌های علمی، پژوهشی و فناورانه، فعالیت‌های عملیاتی در برخی حوزه‌های اولویت‌دار آغاز شود.

دبیر ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان مواد و ساخت پیشرفته معاونت علمی تأکید کرد: بحث مواد اولیه و عناصر پایه، نقطه آغاز زنجیره مواد پیشرفته است. اگر در ابتدای زنجیره نتوانیم عناصر ارزشمند خود را شناسایی، استخراج و فرآوری کنیم، در مراحل بعدی نیز وابستگی‌های فناورانه باقی خواهد ماند.

«مواد پیشرفته» زیرساخت قدرت فناوری در جهان آینده

ضرغامی با اشاره به رقابت‌های فناورانه میان قدرت‌های بزرگ جهان گفت: اهمیت مواد و عناصر راهبردی در سال‌های اخیر بیش از گذشته آشکار شده است. رقابت‌های جهانی در حوزه عناصر نادر خاکی نیز نشان می‌دهد که کنترل زنجیره تأمین این مواد تا چه اندازه می‌تواند بر صنایع پیشرفته و حتی موازنه‌های فناوری اثرگذار باشد.

وی افزود: بسیاری از فناوری‌های پیشرفته، صنایع حساس و زیرساخت‌های صنعتی به موادی وابسته‌اند که شاید حجم بازار مستقل آن‌ها در نگاه نخست بزرگ به نظرنرسد، اما نبودشان می‌تواند یک زنجیره صنعتی بسیار بزرگ را متوقف کند.

دبیر ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان مواد و ساخت پیشرفته معاونت علمی در پایان گفت: همان‌گونه که امروز هوش مصنوعی به‌عنوان یکی از فناوری‌های پیشران آینده شناخته می‌شود، مواد و ساخت پیشرفته نیز از نظر اثرگذاری اقتصادی و راهبردی جایگاهی هم‌تراز با فناوری‌های بزرگ دارند. با این حال، این حوزه در کشور هنوز به اندازه اهمیت واقعی خود مورد توجه قرار نگرفته و جبران این فاصله، نیازمند یک نگاه منسجم از معدن و مواد اولیه تا محصول نهایی، فناوری ساخت و بازار است.