به گزارش ثریا همه انسان‌ها در یک اکنون زندگی نمی‌کنند (ارنست بلوخ). پادشاهان در بخش قابل‌توجهی از تراژدی‌ها و درام‌های تاریخی به شخصیت‌های محوری تبدیل می‌شوند. اسلاوی ژیژک و ملادن دلار در «مرگ دوم اپرا» بر این نکته تأکید می‌کنند که «پادشاه، تماشاگر ممتاز و شخصیت محوری تراژدی است». انتخاب یک پادشاه به‌عنوان کانون روایت در درام تاریخی را می‌توان واجد منطقی دراماتورژیک دانست. در همین زمینه، نظریه‌ «دو بدن پادشاه» ارنست کانتوروویچ نیز چارچوبی برای تحلیل چگونگی بازنمایی شخصیت پادشاه فراهم می‌کند. کانتوروویچ نشان می‌دهد که پادشاه واجد دو بدن متمایز است: «بدن طبیعی»، که به وجود جسمانی و فانی فرمانروا اشاره دارد؛ و «بدن سیاسی»، که تجسم نمادین اوست و استمرار اقتدار سلطنتی را نمایندگی می‌کند. پس مسئله‌ محوری در تحلیل یک درام تاریخی که روایت خود را بر شخصیت یک پادشاه بنا می‌کند، چگونگی گذار از بازنمایی یک فرد تاریخی به ساختن بدنی سیاسی است.

کاریزمای قهرمان

در نمایش «کورش» به نویسندگی و کارگردانی نادر برهانی‌مرند که در پاییز ۱۴۰۵ در سالن اصلی تئاتر شهر روی صحنه رفته است، با ۲ پادشاه مواجه می‌شویم: آستیاگ (آخرین شاه مادها) که قدرت خود را از طریق خرافه و ترس حفظ می‌کند؛ در مقابل، کورش (نخستین شاهنشاه هخامنشی) که به‌عنوان شخصیتی ظاهر می‌شود که قدرتش با شجاعت و ادعای اخلاقی پیوند خورده است.

علاوه بر این، هایدن وایت اعتقاد دارد که روایت تاریخی صرفاً انتقال خنثای داده‌های گذشته نیست و انتخاب رویدادها، ترتیب دادن آنها، برجسته‌کردن برخی وقایع و حذف برخی دیگر در ساختن معنای تاریخ نقش دارند؛ پس برهانی‌مرند تلاش کرده است به «اسطوره‌ بدن سیاسی» توجه ویژه کند؛ بدنی که می‌تواند به یک جامعه فروپاشیده از خرافات و تباهی، روشنایی ببخشد. این‌گونه «یک قهرمان کاریزماتیک» ساخته می‌شود که بر اساس نظریه‌ جوزف کمبل، دست به ایثار می‌زند تا جهانی نو را ایجاد کند.

اسطوره تولد قهرمان دربرابر اسطوره بدن سیاسی

در نمایش «کورش»، اسطوره‌ تولد قهرمان در هر ۲ سطح ساختاری و ایدئولوژیک عمل می‌کند و مسئله‌ انتقادی اصلی را می‌سازد. از یک سو، الگوی اسطوره‌ تولد قهرمان از اتو رانک که در روایت هرودوت از کورش نیز دیده می‌شود (پیشگویی خطرناک بودن نوزاد، فرمان آستیاگ به هارپاگ برای حذف کودک، سپردن او به چوپان و پرورش در محیطی متفاوت) تقریباً به‌طور کامل در نمایش بازتولید می‌شود. این بازتولید ساختاری، نمایش را در چارچوب «اسطوره‌ تولد قهرمان» رانک قرار می‌دهد و انتظار کشف هویت و بازگشت به قدرت را در تماشاگر برمی‌انگیزد.

اما مسئله‌ انتقادی این است که آیا نمایش از این الگو برای «ساختن» شخصیت کورش به‌عنوان سوژه‌ای در حال دگرگونی استفاده می‌کند، یا آن را به‌گونه‌ای به کار می‌گیرد که قهرمان از همان آغاز واجد حقانیتی از پیش تعیین‌شده باشد؟

نشانه‌ها به سمت حالت دوم متمایل‌اند: کورش در نمایش به‌واسطه‌ «سرنوشتی» که پیشگویی از پیش برای او رقم زده، به قدرت می‌رسد و جمله‌ کلیدی «کورش آغاز من است؛ آغاز راستی» حقانیت او را داده‌ای ازلی می‌سازد.

اینجاست که پیوند با نظریه‌ رولان بارت روشن‌گر می‌شود: بارت معتقد است اسطوره با «طبیعی‌سازی» تاریخ، امر برساخته را به امر بدیهی و ازلی تبدیل می‌کند. در نمایش، الگوی تولد قهرمان رانک به‌عنوان «دستگاهی برای طبیعی‌سازی» عمل می‌کند که حقانیت کورش را از حوزه‌ کنش به حوزه‌ تقدیر منتقل می‌کند؛ و در نتیجه، «بدن سیاسی کورش» که قرار است به جامعه‌ فروپاشیده از خرافات روشنایی ببخشد، به‌عنوان یک امر مقدس تحویل داده می‌شود. به بیان دیگر، تنش میان «اسطوره‌ تولد قهرمان» و «اسطوره‌ بدن سیاسی» در نمایش به سود دومی حل می‌شود.

اکنون‌های چندگانه و تاریخ‌های چندلایه

از منظر مفهوم ناهم‌زمانی در نظریه ارنست بلوخ، مبنی بر اینکه «همه‌ انسان‌ها در یک اکنون زندگی نمی‌کنند». نمایش «کورش» را می‌توان مواجهه‌ای میان چند لایه‌ی زمانی دانست که در آن گذشته‌ باستانی همچون نیرویی فعال در سازمان‌دهی اکنون ظاهر می‌شود. «کورش» در این اجرا، فراتر از یک شخصیت متعلق به تاریخ باستان، به واسطه‌ بازآفرینی اسطوره‌ تولد قهرمان، روایت خطی و فرم قصه‌گویانه، در پیوند با نیازهای هویتی مخاطب معاصر قرار می‌گیرد. در این میان، انتخاب آگاهانه‌ زبان اجرایی، مبتنی بر الگوهای آشنای دراماتورژیک، در کنار دکور عظیم، ویدئو مپینگ، سازمان‌دهی گسترده‌ نور، لباس‌ها و گریم‌های تاریخی، امکان شکل‌گیری جهانی نمایشی را فراهم می‌آورد که از یک‌سو واجد «دراماتورژی بصری» است و از سوی دیگر، قابلیت ارتباط با تماشاگر غیرمتخصص و علاقه‌مند به روایت‌های تاریخی را حفظ می‌کند.

حتی می‌توان میان ناهم‌زمانی بلوخ و ایده‌ «تاریخ اکنون» در نظریه میشل فوکو نسبتی تحلیلی برقرار کرد: گذشته زمانی اهمیت انتقادی پیدا می‌کند که بازخوانی آن امکان فهم شرایط اکنون را فراهم آورد. از این رو، نمایش با احضار کورش به زندگی معاصر و تبدیل او به حامل ارزش‌هایی چون رهایی و انسانیت، می‌کوشد میان تجربه‌ تاریخی و زندگی تماشاگر امروز ارتباط برقرار کند.

در نتیجه، کیفیت ساختاری و انسجام اجرایی این اثر در نسبت با تجربه‌های پیشین بازنمایی کورش در تئاتر ایران (مانند اجرای بسیار عجیب پری صابری در ۱۳۹۷) بسیار قابل‌توجه است؛ همچنین، اهمیت نمایش «کورش» در این است که می‌کوشد گذشته‌ اسطوره‌ای را در قالب روایتی قابل‌دریافت برای مخاطب امروز به جریان بیندازد.

نمایش «کورش» به نویسندگی و کارگردانی نادر برهانی‌مرند تا ۲۱ آبان در تالار اصلی مجموعه تئاترشهر روی صحنه است.

منبع: مهر