به گزارش ثریا ساعت از سه بعدازظهر گذشته. ترافیک سنگین‌تر از همیشه است و معده‌ها خالی‌تر از همیشه! پیام‌های کاری پشت‌سرهم می‌آید. یک راننده بوق ممتد می‌زند و فقط چند ثانیه کافی است تا عصبانیت بالا بیاید. همان لحظه گوشی را برمی‌داریم، استوری کسی را می‌بینیم که سفره افطار لاکچری‌اش را چیده و ناخودآگاه حس مقایسه شروع می‌شود.

اینجا دقیقاً همان‌جایی است که باید از خودمان بپرسیم: ما روزه‌ایم یا فقط گرسنه‌ایم؟ در روزهایی که بسیاری از ما ساعت‌ها را تا اذان مغرب می‌شماریم، یک سؤال جدی‌تر در میان است؛ آیا روزه فقط نخوردن و نیاشامیدن است یا قرار است در همین لحظه‌های عصبانیت، مقایسه، قضاوت و واکنش‌های تند، اتفاق دیگری بیفتد؟

حجت‌الاسلام سجاد رجبی، کارشناس دینی در این گفت‌وگو از «روزه‌ای که باید به زبان و چشم برسد» می‌گوید؛ از اینکه چرا بعضی روزه‌ها فقط تشنگی تولید می‌کند، اما بعضی دیگر انسان تازه می‌سازد. گفت‌وگویی که اگر با حوصله خوانده شود، شاید قبل از افطار امشب، انگشت‌مان روی دکمه «ارسال» کمی بیشتر مکث کند. با ما همراه باشید:

روزه؛ تمرین فشرده خویشتن‌داری

حجت الاسلام رجبی «تقوا» را صرفاً یک مفهوم انتزاعی نمی‌داند و می‌گوید: تقوا یعنی فاصله گرفتن از هر آنچه انسان را از خدا دور می‌کند. «روزه» یک دوره فشرده خودسازی است. شما در اوج نیاز، از آب و غذا صرف‌نظر می‌کنید؛ یعنی تمرین مدیریت میل. او برای ملموس شدن این مفهوم، به داستان حضرت یوسف (ع) اشاره می‌کند: این پیامبر الهی در برابر وسوسه‌ای بزرگ، خویشتن‌داری کرد. ما هم در روزه، همان خویشتن‌داری را در مقیاسی کوچک‌تر تمرین می‌کنیم. اگر نتوانیم بر میل کوچکِ نوشیدن آب در ظهر تابستان غلبه کنیم، چگونه می‌خواهیم در برابر وسوسه‌های بزرگ‌تر ایستادگی کنیم؟

به گفته این کارشناس دینی، روزه گرفتن تنها کنترل معده نیست؛ بلکه «کنترل واکنش» است. چنانچه در دنیای امروز، شاید بزرگ‌ترین میدان آزمون تقوا، نه سفره غذا، بلکه صفحه موبایل ما باشد.

هشدار جدی از حکمت ۱۴۵ نهج‌البلاغه

اما گفت‌وگو در همین نقطه متوقف نمی‌شود. حجت‌الاسلام رجبی به سراغ هشداری می‌رود که در کلام امیرالمؤمنین (ع) آمده است. حکمت ۱۴۵ نهج‌البلاغه از زبان امام علی (ع) نقل می‌کند: «چه بسا روزه‌داری که بهره‌ای جز گرسنگی و تشنگی ندارد.» او با تأکید بر این جمله می‌گوید: این هشدار یعنی ممکن است انسان تمام روز را امساک کند، اما در اخلاق و رفتار هیچ تغییری نکند. تندخو بماند، دروغ بگوید، آبروی دیگران را ببرد؛ چنین روزه‌ای فقط فشار جسمی است، نه رشد روحی! این کارشناس دینی مثال عینی می‌زند: فردی که در ماه رمضان پست‌های تند و قضاوت‌گرانه منتشر می‌کند، شایعه پخش می‌کند یا با کلماتش دیگران را تحقیر می‌کند، باید از خودش بپرسد: سهم من از روزه چیست؟

روزه زبان، چشم و گوش؛ فراتر از امساک شکم

در ادامه بحث، این کارشناس تربیتی به روایات نبوی اشاره می‌کند و توضیح می‌دهد: اگر کسی دروغ و رفتار جاهلانه را ترک نکند، خدا نیازی به گرسنگی او ندارد. در واقع روزه فقط نخوردن نیست؛ بلکه روزه زبان است، روزه چشم است، روزه گوش است و حتی روزه قلب! او مصادیق را چنین برمی‌شمارد: روزه زبان: ترک دروغ، غیبت و تحقیر؛ روزه چشم: پرهیز از نگاه آلوده یا محتوای ناسالم؛ روزه گوش: دوری از شنیدن سخنان بیهوده و تخریب‌کننده؛ روزه قلب: رها کردن کینه، حسادت و خشم بیجا.

حجت‌الاسلام رجبی در این بخش به عبادت چهل‌روزه حضرت موسی (ع) اشاره می‌کند و می‌گوید: آن روزه، تنها امساک از غذا نبود؛ آمادگی برای گفت‌وگو با خدا بود. یعنی پاکسازی درون.

روزه در عصر شبکه‌های اجتماعی

اما شاید مهم‌ترین بخش این گفت‌وگو، جایی است که بحث به زندگی امروز گره می‌خورد. حجت‌الاسلام رجبی معتقد است «روزه» در عصر ارتباطات معنای تازه‌ای پیدا کرده است.

او می‌گوید: امروز ورودی‌های ذهن ما بسیار بیشتر از گذشته است. همان‌طور که غذای ناسالم بدن را بیمار می‌کند، محتوای ناسالم هم روح را بیمار می‌کند. روزه هم یعنی مدیریت ورودی‌های ذهن. به تعبیر این کارشناس دینی، «روزه فضای مجازی» یعنی ارسال نکردن خبر تأییدنشده، پرهیز از بازنشر شایعه، مکث قبل از نوشتن یک کامنت تند یا محدود کردن زمانی که صرف محتوای تحریک‌کننده خشم و حسادت می‌شود.

حجت‌الاسلام رجبی تأکید می‌کند: شاید امروز یکی از مهم‌ترین مصادیق تقوا، همین کنترل انگشت روی صفحه گوشی باشد.

افطار؛ پایان گرسنگی یا آغاز انسانیت؟

در بخش پایانی گفت‌وگو، بحث به ثمره روزه می‌رسد. او با اشاره به آیه «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکَّاهَا» می‌گوید: رستگاری در تزکیه نفس است. اگر بعد از رمضان، صبورتر نشویم، مهربان‌تر نشویم، انصافمان بیشتر نشود، یعنی روزه در ما اثر نکرده است.

حجت‌الاسلام رجبی تأکید می‌کند: افطار، پایان روزه نیست؛ آغاز تجلی آن در رفتار است. کارفرمایی که در رمضان حال کارگرش را بیشتر درک می‌کند، دوستی که کدورت را کنار می‌گذارد، پدری که صبورتر با فرزندش حرف می‌زند؛ این‌ها نشانه‌های روزه پذیرفته است.

سیر در مسیر «بی‌نیازی»

در بخش پایانی، رجبی به تحلیلی از سخنان آیت‌الله شهید سید محمد بهشتی اشاره می‌کند: انسان در عین بهره‌مندی از طبیعت، باید به مرحله‌ای برسد که اسیر طبیعت نباشد. روزه تمرین همین بی‌نیازی است؛ در واقع تبدیل نیاز به آب و غذا به پلی برای رشد است.

او با اشاره به آیه خلافت انسان در سوره بقره توضیح می‌دهد: خداوند انسان را خلیفه خود در زمین قرار داد. این یعنی ظرفیت رشد در وجود ما هست. روزه یکی از مسیرهای بالفعل کردن همین ظرفیت است. در این اثنا گفت‌وگو که به پایان می‌رسد، یک جمله در ذهن می‌ماند: «روزه، تمرین انسان شدن است». شاید پرسش «آیا روزه فقط نخوردن است؟»

پاسخ روشنی داشته باشد؛ اما پاسخ واقعی در رفتار ما پس از افطار معلوم می‌شود. حال امشب، هنگام شنیدن اذان، هرکدام از ما می‌توانیم از خود بپرسیم: سهم من از این روزه، فقط گرسنگی بود یا گامی به سوی تقوا؟

منبع: فارس