به گزارش ثریا حکایت‌های اخلاقی ادبیات فارسی، گاهی از دل ماجراهایی ساده، به پیچیدگی‌های رفتار انسان می‌رسند. «گدای نابینا و دزد بینوا» نیز روایتی از وسوسه، توجیه خطا و پیامدهای بی‌انصافی است؛ حکایتی که نشان می‌دهد هر خسارتی را نمی‌توان با پول جبران کرد. داستان «گدای نابینا و دزد بینوا» از مردی به نام رجب آغاز می‌شود.

رجب مردی تهیدست و جویای کار بود که برای پیدا کردن شغل و به دست آوردن سرمایه، از شهری به شهر دیگر سفر کرده بود. پس از مدتی کار و زندگی با قناعت، توانسته بود مبلغی پس‌انداز کند؛ اما با از دست دادن شغلش، دوباره خود را در آستانه فقر دید. هرچه گشت، کاری پیدا نکرد و به این نتیجه رسید که ماندن در غربت، با هزینه‌های زندگی، اندوخته‌اش را هم از بین می‌برد.

با خود اندیشید که ماه رجب است و نام او نیز رجب؛ پس بهتر است این تقارن را به فال نیک بگیرد، به شهر و دیار خود بازگردد و با سرمایه‌ای که فراهم کرده، به خریدوفروش مشغول شود. همان شب وسایلش را جمع کرد، پول‌هایش را میان لباس‌ها گذاشت و پس از خداحافظی با هم‌اتاقی‌اش، راهی کاروانسرایی در بیرون شهر شد تا صبح زود همراه کاروان به وطن بازگردد.

رجب در صحن کاروانسرا نشست و به رفت‌وآمد مسافران نگاه کرد. نوشته‌ای روی دیوار توجهش را جلب کرد: «نگهداری باروبنه مسافر با خود مسافر است.» با خود گفت در چنین مکان شلوغی، با حضور مسافران، باربران، گدایان و افراد ناشناس، کاروانسرادار نمی‌تواند مراقب همه‌چیز باشد. از طرفی، دزد هم از همین فرصت‌های آشفته استفاده می‌کند.

برای آن‌که از دارایی‌اش محافظت کند، بسته را زیر سر و پهلوی خود گذاشت و بندی را که آن را بسته بود، به مچ دستش گره زد. خیال می‌کرد با این تدبیر دیگر خطری تهدیدش نمی‌کند؛ اما وقتی نزدیک سحر از خواب بیدار شد، با صحنه‌ای روبه‌رو شد که همه نقشه‌هایش را برهم زد. بند هنوز به مچ دستش بسته بود، اما بسته و تمام دارایی‌اش به سرقت رفته بود.

رجب فریاد زد و از دیگران کمک خواست. می‌گفت در بسته‌اش هزار دینار پول و وسایلی به ارزش سیصد دینار داشته است. بعضی از مسافران حرفش را باور نکردند و حتی احتمال دادند خودش دزد باشد و با جنجال کردن، قصد پنهان کردن حقیقتی را داشته باشد. دیگران نیز، با وجود همدردی، کاری از دستشان برنمی‌آمد. همه بارها و اتاق‌ها را گشتند، اما اثری از بسته پیدا نشد.

مسافران به او دلداری دادند و گفتند این اتفاق ممکن است برای هر کسی رخ دهد؛ مهم آن است که جانش سالم مانده و می‌تواند دوباره کار کند و سرمایه‌ای فراهم آورد. اما رجب حاضر نبود با دست خالی به شهر خود بازگردد. وقتی کاروان حرکت کرد، او در همان شهر ماند؛ درمانده، ناامید و شرمنده از این‌که حاصل ماه‌ها کار و صرفه‌جویی را یک‌جا از دست داده بود.

کیسه‌ای که راه زندگی رجب را تغییر داد

رجب در حالی که نمی‌دانست باید چه کند، به مسجدی رسید که روز نخست ورودش به شهر، شبی را در آن سپری کرده بود. خسته و اندوهگین روی حصیری در شبستان نشست و سرانجام به خواب رفت. مدتی بعد، صدای عصای مردی نابینا او را از خواب بیدار کرد. مرد را پیش‌تر در شهر دیده بود؛ گدایی که با عصا راه می‌رفت و از مردم کمک می‌خواست.

گدا وارد مسجد شد و چند بار پرسید آیا کسی آنجاست که راه را به او نشان دهد یا مهری برای نماز در اختیارش بگذارد. رجب ابتدا پاسخی نداد، اما وقتی فهمید مرد قصد نماز خواندن دارد، تصمیم گرفت به او کمک کند. با این حال، گدا از حضور کسی در شبستان باخبر شد و پرسید چه کسی آنجاست. رجب ترسید و بی‌حرکت کنار ستونی ایستاد.

گدای نابینا پس از آن‌که مطمئن شد کسی پاسخ نمی‌دهد، در شبستان را بست و به سمت محراب رفت. سپس کارهایی انجام داد که رجب را به حیرت انداخت: چند کتاب و جعبه مهر را کنار گذاشت، فرش را لوله کرد و از زیر آجر و کف شبستان، کیسه‌ای چرمی بیرون آورد. کیسه را باز کرد، بسته کوچکی درون آن گذاشت و دوباره همه‌چیز را با دقت به جای خود بازگرداند. پس از آن، فرش را مرتب کرد و از شبستان بیرون رفت.

رجب که شاهد این صحنه بود، پس از رفتن گدا به سراغ کیسه رفت. آن را از زیر آجر بیرون آورد و دید سیزده کیسه کوچک پر از پول درون آن قرار دارد. پول‌ها را شمرد؛ مجموع آن هزار و سیصد دینار بود؛ درست به اندازه پول و ارزش وسایلی که خودش در کاروانسرا از دست داده بود.

در ذهن رجب، این اتفاق به‌سرعت به نشانه‌ای از لطف خداوند تبدیل شد. با خود گفت شاید این پول برای جبران دارایی از دست‌رفته‌اش به او رسیده است؛ اما خیلی زود پرسشی دیگر ذهنش را مشغول کرد: آیا حق دارد پول گدای نابینا را بردارد؟

ابتدا از این کار شرم کرد و آن را ظلم دانست، اما بعد شروع به توجیه خود کرد. با خود گفت گداست و مردم باز هم به او کمک می‌کنند؛ شاید دارایی دیگری هم داشته باشد و این مبلغ تمام سرمایه‌اش نباشد. از سوی دیگر، خودش از او نیازمندتر است. سرانجام به این نتیجه رسید که پول را نه به‌عنوان دزدی، بلکه به‌عنوان قرض برمی‌دارد و هر زمان توانست، آن را بازمی‌گرداند.

حتی برای آرام کردن وجدانش، اتفاق‌های آن روز را نیز به سود خود تفسیر کرد: چرا گدا درست زمانی آمده بود که او در مسجد حضور داشت؟ چرا پیش از آن یا پس از رفتن او نیامده بود؟ رجب کم‌کم خود را قانع کرد که این ماجرا تقدیری برای بازگرداندن دارایی ازدست‌رفته‌اش بوده است.

او هزار دینار را برای خود نگه داشت و با سیصد دینار باقی‌مانده، وسایل مورد نیازش را خرید. سپس به شهر خود بازگشت و به کار خریدوفروش پرداخت. ابتدا دست‌فروشی کرد، بعد دکانی گرفت و به گندم‌فروشی مشغول شد. کسب‌وکارش رونق گرفت و پس از مدتی به ثروت رسید. حتی به حج رفت و از آن پس حاجی رجب نامیده شد.

گناهی که پشت توجیه پنهان نمی‌ماند

سه سال از آن ماجرا گذشت. رجب در این مدت بارها به یاد گدای نابینا افتاده بود و در دل تصمیم داشت روزی او را پیدا کند و پولش را پس بدهد. یک روز هنگام رفتن به محل کسب، همان گدا را در بازار دید. به خود گفت او ولی‌نعمت من است و باید حقش را ادا کنم؛ اما پیش از بازگرداندن پول، تصمیم گرفت از سرگذشت دارایی ازدست‌رفته‌اش پرس‌وجو کند.

رجب یک سکه در دست گدا گذاشت و از او پرسید آیا پولی را که چند سال پیش گم کرده بود، پیدا کرده است یا نه. اما گدا به‌محض شنیدن این پرسش، دست او را گرفت و فریاد زد: «دزد را پیدا کردم! این مرد پول‌های مرا برداشته است.»

مردم دور آن‌ها جمع شدند. رجب تلاش کرد ماجرا را انکار کند و گفت تنها برای احوال‌پرسی و کمک به گدا جلو آمده است. اما مرد نابینا بر شکایت خود پافشاری کرد و خواست او را نزد قاضی ببرند.

در محکمه، گدا توضیح داد که سه سال پیش کیسه پولش به سرقت رفته و اکنون دزد را پیدا کرده است. رجب نیز مدعی شد تنها از گم شدن پول او خبری شنیده و قصد داشته از روی خیرخواهی کمکش کند. قاضی هر دو را جداگانه فراخواند و از آن‌ها درباره ماجرا پرسید.

گدا گفت از همان ابتدا تصمیم گرفته بود درباره دزدیده شدن پولش با کسی سخن نگوید. او می‌دانست کسی که مرتکب خطا شده، هرچند بکوشد آن را پنهان کند، در درون خود ناآرام است و ممکن است برای آرام کردن وجدانش، رفتاری از خود نشان دهد که او را رسوا کند. به همین دلیل، هر روز در میان مردم دعا می‌کرد که خداوند دارایی‌شان را از شر دزد حفظ کند؛ تا کسی که پول او را برداشته، تصور کند همه از ماجرا باخبرند.

به گفته گدا، تنها خودش و دزد از جزئیات ماجرا اطلاع داشتند. بنابراین وقتی رجب از گم شدن پول او سخن گفت، یقین کرد که همان دزد پیش روی او ایستاده است. قاضی این استدلال را پذیرفت و از رجب خواست بگوید خبر دزدیده شدن پول را از چه کسی شنیده است. رجب نتوانست کسی را معرفی کند و سرانجام در برابر پرسش‌های قاضی، به دزدیدن کیسه اعتراف کرد.

او گفت در آن زمان خودش نیز دارایی‌اش را از دست داده و به‌شدت نیازمند بوده است. سپس پیشنهاد کرد به‌جای هزار و سیصد دینار، هزار و پانصد دینار به گدا بدهد تا ماجرا پایان یابد و آبرویش حفظ شود. گدا پذیرفت، اما خواست ماجرا در صورت‌جلسه ثبت شود و قاضی و حاضران نیز آن را امضا کنند. رجب که می‌خواست هرچه زودتر از محکمه بیرون برود، این شرط را قبول کرد.

پول بازگشت، اما سه سال زندگی نه

به نظر می‌رسید ماجرا با بازگرداندن پول و پرداخت مبلغی بیشتر پایان یافته است؛ اما گدا روز بعد دوباره به محکمه رفت. این بار ادعای تازه‌ای داشت: سه سال پیش می‌توانست با هزار و سیصد دینار، مقدار مشخصی گندم بخرد و از راه خریدوفروش آن زندگی آبرومندی برای خود بسازد؛ اما اکنون قیمت گندم دو برابر شده بود. بنابراین بازگرداندن اصل پول، خسارت او را جبران نمی‌کرد.

قاضی ابتدا یادآوری کرد که گدا رضایت داده و پرونده بسته شده است؛ اما او توضیح داد که رجب با دزدیدن سرمایه‌اش، تنها پولش را از بین نبرده، بلکه سه سال از عمر، فرصت کار، آرامش و امکان تغییر وضعیت زندگی را نیز از او گرفته است. او در این مدت ناچار شده به گدایی ادامه دهد، در حالی که قصد داشته با سرمایه خود کسب‌وکاری راه بیندازد.

رجب که نمی‌خواست آبرویش بیش از این در معرض خطر قرار بگیرد، سرانجام مبلغ دیگری پرداخت کرد. اما گدا باز هم به محکمه بازگشت و این بار از پیامدهای اجتماعی و انسانی آن دزدی سخن گفت. او می‌گفت رجب باعث شده سه سال گدایی کند؛ کاری که خودش آن را شایسته زندگی یک انسان نمی‌دانست. پولش بازگشته بود، اما سه سال ناراحتی، بی‌خوابی، نگرانی و فرصت ازدست‌رفته‌اش بازنگشته بود.

وقتی قاضی و حاضران سخنان او را شنیدند، از رجب خواستند به این ادعا پاسخ دهد. رجب نیز پذیرفت که حرف‌های مرد نابینا بی‌راه نیست. او از گدا پرسید چه می‌خواهد تا از شکایت دست بردارد. مرد نابینا گفت رجب با سرمایه او کسب‌وکارش را رونق داده و اکنون ثروتمند شده است؛ بنابراین اگر قرار باشد منصفانه رفتار کنند، باید در سود و سرمایه شریک باشند.

رجب ابتدا این درخواست را زیاده‌خواهی دانست، اما پس از گفت‌وگو پیشنهاد کرد با هم شراکت کنند. او توضیح داد که شاید گدا به‌تنهایی نمی‌توانسته کسب‌وکار گندم‌فروشی راه بیندازد، اما خودش تجربه و توانایی این کار را داشته است. پس بهتر است گذشته را کنار بگذارند و با همکاری یکدیگر آینده‌ای بهتر بسازند.

گدا نام خود را شعبان معرفی کرد. رجب هم گفت نام او رجب است و پیشنهاد کرد نام کسب‌وکارشان «گندم‌فروشی رجب و شعبان» باشد. اما شعبان گفت شخص دیگری نیز در این ماجرا سهم دارد؛ مردی به نام رمضان که بخشی از پول‌های او نزد اوست.

سه مرد و یک فرصت برای جبران گذشته

شعبان توضیح داد که رمضان همان مردی است که سه سال پیش بسته رجب را در کاروانسرا دزدیده بود. او نیز مانند رجب، پول دیگری را به‌عنوان قرض برداشته و سپس به شهری دیگر آمده بود. شعبان با شنیدن داستان او، از صداقتش خوشش آمده بود؛ هرچند خود ماجرای دزدیده شدن پولش را با کسی در میان نگذاشته بود.

شعبان همچنین گفته بود که مدتی به خادم مسجد و سپس به رمضان شک کرده، اما با آزمودن آن‌ها به این نتیجه رسیده است که هیچ‌کدام دزد کیسه چرمی نیستند. حالا که رجب داستان سرقت بسته‌اش را تعریف کرده بود، شعبان متوجه شده بود که همه ماجراها به یکدیگر پیوند خورده‌اند.

رجب پس از شنیدن این حرف‌ها، رمضان را بخشید و با شعبان به سراغ او رفت. وقتی به هم رسیدند، رجب دریافت که رمضان همان هم‌اتاقی سابقش، صفر، است؛ مردی که هنگام ترک شهر با او خداحافظی کرده بود، اما نام دیگری برای خود گفته بود.

در پایان، سه مرد تصمیم گرفتند گذشته را پشت سر بگذارند و سرمایه‌هایشان را روی هم بگذارند. آن‌ها فروشگاه بزرگی راه‌اندازی کردند و نام «گندم‌فروشی رجب و شعبان و رمضان» را بر سردر آن نوشتند.

حکایت «گدای نابینا و دزد بینوا» بیش از آن‌که صرفاً داستانی درباره سرقت و بازگرداندن مال باشد، به شیوه مواجهه انسان با خطای خویش می‌پردازد. رجب در نخستین مواجهه با وسوسه، دزدی را با عنوان قرض توجیه کرد و با این تصور که روزی آن را جبران خواهد کرد، زندگی خود را بر پایه دارایی دیگری بنا گذاشت. اما آنچه در محاسباتش نادیده گرفته بود، پیامدهای انسانی این تصمیم بود؛ پیامدهایی که با بازگرداندن اصل پول هم از میان نرفت.

در سوی دیگر، شعبان با صبر و هوشمندی توانست حقیقت را آشکار کند و نشان دهد که گاهی انسان برای فرار از مسئولیت، بیش از آن‌که به پنهان کردن خطا نیاز داشته باشد، به توجیه کردن آن پناه می‌برد. این حکایت در نهایت یادآوری می‌کند که جبران یک خطا، تنها بازگرداندن آن چیزی نیست که برداشته‌ایم؛ گاهی باید به فرصت‌هایی هم فکر کنیم که با رفتار خود از دیگری گرفته‌ایم.

منبع:

جلد هفتم«قصه‌های خوب برای بچه‌های خوب»/ مهدی آذر یزدی/ انتشارات امیرکبیر