به گزارش ثریا اولین روز از ماه شوّال مصادف با عید فطر یکی از پر عظمت‌ترین اعیاد مسلمانان است. این عید در نگاه شیعه، در کنار اعیادی مثل عید قربان و غدیر جای می‌گیرد، همچنان که امام هادی علیه‌السلام در روایتی فرمود «إنَّمَا الأعیادُ أربَعَةٌ لِلشّیعَةِ: الفِطرُ و الأضحی و الغَدیرُ و الجُمُعَةُ»؛ یعنی شیعیان فقط چهار عید دارند: فطر، قربان، غدیر و جمعه (بحار الأنوار، ج 95، ص351)

طبق دیگر روایات، در شب و روز عید فطر، خداوند پاداش روزه‌داران را به بهترین نحو عطا می‌کند، لذا آن را «یوم الجوایز» یا «روز جایزه‌ها» نامیدند. امام باقر علیه‌السلام به نقل از رسول خدا صلی ‌الله علیه و آله فرمود «إِذَا کَانَ أَوَّلُ یَوْمٍ مِنْ شَوَّالٍ نَادَى مُنَادٍ یَا أَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ اغْدُوا إِلَى جَوَائِزِکُمْ ثُمَّ قَالَ یَا جَابِرُ جَوَائِزُ اللَّهِ لَیْسَتْ کَجَوَائِزِ هَؤُلَاءِ الْمُلُوکِ ثُمَّ قَالَ هُوَ یَوْمُ‏ الْجَوَائِزِ؛ یعنی هنگامی که روز اول شوّال فرا مى‏‌رسد، منادی‌ای فریاد مى‌‏کند: اى مؤمنان، در این صبحگاه بشتابید براى جوائزتان. سپس فرمود: اى جابر، جوائز خداوند متعال که مانند جوائز این پادشاهان نیست، آنگاه فرمود: امروز روز جائزه است.»

اما روایات ما گویای آن است که سنخ این جوایز مادی نیست بلکه دارای امتیازاتی معنوی است، از جمله آنکه خداوند در شب و روز این عید پر عظمت، مغفرت خود را برای روزه‌داران جاری می‌کند و از آنها راضی می‌شود و نیز تمام گناهان آنها را مورد عفو قرار می‌دهد. امام رضا علیه‌السلام فرمود «فَإِذَا کَانَ لَیْلَةُ الْفِطْرِ أَعْتَقَ مِنَ النَّارِ مِثْلَ مَا أَعْتَقَ فِی سَائِرِ الشَّهْر؛ یعنی هنگامی که شب عید فطر می‌شود، خداوند به مانند سایر روزهای ماه رمضان، از آتش می‌رهاند.» یا رسول خدا صلی ‌الله علیه و آله ضمن بیان برخی فضائل عید فطر فرمود «... فَیقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: فَإِنِّی أُشْهِدُکُمْ مَلَائِکَتِی أَنِّی قَدْ جَعَلْتُ ثَوَابَهُمْ عَنْ صِیامِهِمْ شَهْرَ رَمَضَانَ وَ قِیامِهِمْ فِیهِرِضَای وَ مَغْفِرَتِی؛ خداوند عزّ و جلّ (در روز عید فطر خطاب به ملائک) فرماید: شما را گواه مى‌گیرم که من پاداش روزه‏‌ی رمضان و نمازشان را رضایت و مغفرتخود از ایشان قرار دادم.»

به دلیل اهمیت این عید بزرگ، صدها روایات دربارۀ اهمیت حفظ آداب و اعمال عید فطر در منابع روایی مشاهده می‌کنیم. در ادامه به برخی از این موارد اشاره می‌شود:

1. شب‌زنده‌داری
از جمله آدابی که در احادیث عید فطر با آن مواجه می‌شویم، اهمیت شب‌زنده‌داری این عید است. پیامبر خدا صلى الله علیه وآله فرمود «مَن أحیا لَیلةَ العِیدِ ولَیلةَ النِّصفِ مِن‏ شَعبانَ ، لَم یَمُتْ قَلبُهُ یَومَ تَموتُ القُلوبُ؛ هرکه شب عید (فطر و قربان) و شب نیمه شعبان را احیا کند ، در آن روزى که دلها می‌میرند، دل او نمیرد.» (ثواب الاعمال، ص76)

2. غسل
غسل روز عید فطر از جمله سنت‌های نبوی و از مستحبات مؤکد این روز است. امام صادق علیه‌السلام در روایتی فرمود «وَ غُسْلُ یَوْمِ‏الْفِطْرِ وَ غُسْلُ یَوْمِ الْأَضْحَى سُنَّةٌ لَا أُحِبُّ تَرْکَهَا؛ یعنی غسل روز عید فطر و قربان سنت است و دوست ندارم آن را ترک کنم.» (الکافی، ج3، ص40) طبق روایت امام کاظم علیه‌السلام خوب است که غسل بعد از طلوع فجر و قبل از نماز عید فطر انجام شود: «وَ إِنِ اغْتَسَلَ بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ أَجْزَأَه‏»؛ یعنی اگر غسل را پس از طلوع فجر انجام دهید، جزای خیر دارد. رسول خدا صلی ‌الله علیه و آله ضمن روایتی فرمود «مَنْ صَامَ رَمَضَانَ وَ خَتَمَهُ بِصَدَقَةٍ وَ غَدَا إِلَى الْمُصَلَّى بِغُسْلٍ رَجَعَ مَغْفُوراً لَهُ؛ یعنی هرکه ماه رمضان را روزه بگیرد و آن را ختم به صدقه کند و با غسل به‌سوی مکان نماز برود، در حالی که مورد مغفرت قرار گرفته، باز می‌گردد.» (ثواب الأعمال، ص77) همچنین خوب است که قبل از نماز عید فطر، طعامی خورده شود. امام صادق علیه‌السلام فرمود «اطْعَمْ یَوْمَ‏ الْفِطْرِ قَبْلَ أَنْ تَخْرُجَ إِلَى الْمُصَلَّى»؛ یعنی روز فطر قبل از رفتن به‌سوی مکان نماز، چیزی بخور.

3. زکات
در اهمیت زکات عید فطر در روایات، همین بس که معیار قبلی روزه‌داری و قبولی سایر اعمال است؛ لذا آن را واجب شمردند.  امام رضا علیه‌السلام فرمود «وَ زَکَاةُ الْفِطْرِ فَرِیضَةٌ عَلَى رَأْسِ کُلِّ صَغِیرٍ أَوْ کَبِیرٍ حُرٍّ أَوْ عَبْد؛ یعنی زکات فطر براى هر سرى از کوچک و بزرگ، آزادمرد یا بنده واجب است‏.» (تحف العقول، ص418) و خوب است که زکات فطر قبل از عید فطر از مال جدا شود. امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمود «إِخْرَاجُ صَدَقَةِ الْفِطْرِ قَبْلَ الْفِطْرِ مِنَ السُّنَّةِ؛ یعنی خارج کردن صدقۀ فطر قبل از فطر از سنت است.» (دعائم الإسلام، ج1، ص267)

4. ذکر و محضریت خدا
از آنجایی که اصل ماجرای عید فطر، یاد و حس محضریت خداوند و اهل بیت وحی علیهم‌السلام‌ است، بر حفظ این محضریت نیز تأکید شده است. امیرالمؤمنین علیه‌السلام می‌فرماید «ألا و إنَّ هذا الیَومَ یَومٌ جَعَلَهُ اللَّهُ لَکُم عِیداً و جَعَلَکُم لَهُ أهلاً؛ فَاذکُرُوا اللَّهَ یَذکُرکُم وَ ادْعُوهُ یَستَجِب لَکُم؛ یعنی امروز روزی است که خداوند آن را برایتان عید قرار داد و شما را نیز شایسته آن کرد؛ پس به یاد خدا باشید تا او نیز به یاد شما باشد و او را بخوانید تا خواسته‌هایتان را اجابت کند. (من لایحضره الفقیه، ج 1، ص517 (رسول خدا صلی ‌الله علیه و آله در روزهاى عید فطر و قربان از خانه بیرون مى‏‌آمد و با صداى بلند«لا اله الا اللَّه» و «اللَّه اکبر» مى‌‌گفت و می‌فرمود «زَیِّنوا أعیادَکُم ‏بِالتَّکبیرِ؛ عیدهاى خود را با (گفتن) اللَّه اکبر ، آذین بندید.»

5. نماز عید
دسته‌ای دیگر از روایات روز عید فطر، اختصاص به اهمیت نماز این روز آن هم به‌صورت جماعت دارد؛ در صورت کلی «نماز عید» بابی در روایات فقهی ما هستند که گویای اهمیت خواندن نماز در اعیاد فطر، قربان، غدیر و نماز جمعه است. اما دربارۀ فضیلت نماز عید فطر روایات متعددی وارد شده است از جمله آنکه رسول خدا صلی ‌الله علیه و آله ضمن روایتی فرمود «فَإِذَا بَرَزُوا إِلَی مُصَلَّاهُمْ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِلْمَلَائِکَةِ مَلَائِکَتِی مَا جَزَاءُ الْأَجِیرِ إِذَا عَمِلَ عَمَلَهُ قَالَ فَتَقُولُ الْمَلَائِکَةُ إِلَهَنَا وَ سَیِّدَنَا جَزَاؤُهُ أَنْ تُوَفِّیَ أَجْرَهُ قَالَ فَیَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَإِنِّی أُشْهِدُکُمْ مَلَائِکَتِی أَنِّی قَدْ جَعَلْتُ ثَوَابَهُمْ عَنْ صِیَامِهِمْ شَهْرَ رَمَضَانَ وَ قِیَامِهِمْ فِیهِ رِضَایَ وَ مَغْفِرَتِی؛ و هنگامی که سوی محل برگزاری نماز عید روند، خدا عزّ و جل به ملائکه فرماید:ای ملائکه من، پاداش یک اجیر وقتی به وظیفه‌‏اش عمل کند چیست؟ گویند: معبودا و سیّدا، پاداش او آن است که اجر او را به طور کامل عطا کنی. خدا عزّ و جل فرماید: ای ملائکه من، شما را گواه می‏‌گیرم که من پاداش این را که در ماه رمضان روزه گرفتند و به نماز ایستادند، رضایت و آمرزش خودم قرار دادم.»

البته شاید یکی از فلسفه‌های عید فطر، اهمیت گردهمایی مسلمانان در این روز است، همچنان که امام رضا علیه‌السلام فرمود «إنَّما جُعِلَ یَومُ الفِطرِ العِیدَ لِیَکونَ لِلمُسلِمینَ مُجتَمَعاً یَجتَمِعُونَ فیهِ و یَبرُزونَ لِلّهِ فَیُمَجِّدُونَهُ عَلی ما مَنَّ عَلَیهِم؛ یعنی روز فطر از این رو عید قرار داده شد تا روز گردهمایی مسلمانان باشد، و در این روز گرد هم آیند و برای خدا به صحرا (فضایی باز) درآیند و خداوند را بر منّتی که بر آنها نهاده است ستایش و به بزرگی یاد کنند (کتاب من لایحضره الفقیه، ج 1، ص522 )

6. دعا و نیایش
از جمله تأکیداتی که دربارۀ شب و روز عید فطر در روایات دیده می‌شود، دعا و مناجات به درگاه خداوند متعال است. در این باره دعای روز فطر در صحیفۀ سجادیه و دعای ندبه از ادعیۀ مأثوره و روایی ما هستند، همچنان که امام صادق علیه‌السلام دعای ندبه را در روز جمعه و عید فطر و عید قربان نافع دانستند.

منبع: تسنیم