به گزارش ثریا بررسی سیر تاریخی و قرآنی تحریم شراب نشان میدهد که اسلام برای مقابله با این عادت ریشهدار اجتماعی، رویکردی حکیمانه و مرحلهبهمرحله را برگزید؛ رویکردی که با آگاهیبخشی، تغییر نگرش و آمادهسازی تدریجی جامعه، زمینهٔ پذیرش کامل حکم الهی را فراهم ساخت و یکی از عمیقترین اصلاحات فرهنگی عصر نزول را رقم زد.
تحریم شراب در همهٔ شرایع الهی همواره ثابت بوده و هیچگاه در اسلام دورهای وجود نداشته است که شراب در آن حلال باشد. امّا شیوهٔ اعلام حرمت شراب در اسلام تدریجی بود؛ نه به معنای تغییر حکم، بلکه برای آمادهسازی اجتماعی و تربیتی جامعهای که شرابخواری در آن ریشهدار و گسترده بود.
پیشزمینهٔ اجتماعی و فرهنگی
در عربِ پیش از اسلام، میگساری جزئی جداییناپذیر از فرهنگ، معاشرت، اقتصاد و آیینهای اجتماعی بود. این عادت نه یک رفتار محدود، بلکه عنصر اساسی مهمانیها، اشعار، تجارت و روابط قبیلهای بهشمار میرفت. در میان امتها و ملل دیگر نیز چنین عادت شومی رایج بوده است.
اعلام حرمت یکبارهٔ شراب، با توجه به شرایط روانی و فرهنگی جامعه، با مقاومت شدید و حتی انکار عمومی مواجه میشد. از اینرو قرآن با روش تربیتیِ تدریجی اقدام به تغییر نگرشها و اصلاح رفتار نمود. این شیوه، به تعبیر علامه طباطبایی، نوعی «تلطیف فرآیند انتقال فرهنگی» بود تا جامعه بتواند بدون شوک، از رفتار غلط تاریخی خود گذر کند.
مراحل چهارگانهٔ تحریم شراب
اسلام برای ترک کامل شراب، فرآیندی چندمرحلهای را طی کرد که هدف آن تغییر درونی و داوطلبانهٔ جامعه بود:
۱. مرحلهٔ اشارهٔ غیرمستقیم به ناپاکی شراب
نخستین بیان قرآن، نام بردن از شراب در مقابل «رزق پاکیزه» بود:
«وَ مِنْ ثَمَرٰاتِ النَّخِیلِ وَ الْأَعْنٰابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَکَراً وَ رِزْقاً حَسَناً»؛ (۱)
در این آیه، شراب در برابر روزی نیکو قرار گرفته تا ذهنها را برای ناپسند بودن آن آماده سازد.
۲. مرحلهٔ محدودسازی رفتاری
سپس قرآن نوشیدن شراب را با مهمترین رفتار عبادی مؤمنان یعنی نماز ناسازگار دانست:
«لٰا تَقْرَبُوا الصَّلٰاةَ وَ أَنْتُمْ سُکٰارٰی»؛ (۲)
این حکم تمرینی عملی برای مهار مصرف و نقطهٔ آغاز ترک رفتاری بود.
۳. مرحلهٔ آگاهیبخشی عقلانی
در گام سوم، قرآن بهصورت منطقی به پرسش مردم دربارهٔ شراب پاسخ داد:
«فِیهِمٰا إِثْمٌ کَبِیرٌ وَ مَنٰافِعُ لِلنّٰاسِ وَ إِثْمُهُمٰا أَکْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمٰا»؛ (۴)
بدینصورت قرآن ریشهٔ فکری ترک شراب را بنا کرد: هرچند منافع اقتصادی یا روانی دارد، امّا گناه و زیان آن بهمراتب بزرگتر است. این مرحله نوعی «بازسازی شناختی» و ایجاد تردید در ذهن مصرفکنندگان بود. به تعبیر برخی مفسّران، این روش با شیوهٔ علمی درمان اعتیاد شباهت بسیار دارد: نخست تبیین زیانها، سپس محدودیت عملی، و نهایتاً ترک کامل.
۴. مرحلهٔ تحریم صریح و قطعی
با آماده شدن زمینهٔ اخلاقی و اجتماعی، قرآن حرمت قطعی شراب را با شدیدترین لحن بیان کرد:
«إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَیْسِرُ وَ الْأَنْصَابُ وَ الْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ ... فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ»؛ (۵)
هیچ حکم دیگری در قرآن با این اندازهٔ تأکید و هشدار بیان نشده است؛ شراب «پلیدی» و «عمل شیطان» خوانده شد. نتیجهٔ این تربیت تدریجی آن بود که با نزول این آیه، مسلمانان شرابها را خود به کوچهها ریختند و ترک شراب به صورت داوطلبانه و درونیشده انجام گرفت.
حکمتهای تربیتی ـ اجتماعی این تدریج
ریشهدار بودن سنت شرابخواری
ترک دفعیِ عادتی دیرینه، ممکن بود اعتراض همگانی و رویگردانی از دین ایجاد کند.
تقویت ایمان پیش از تکلیف سنگین
پس از استوار شدن بنای ایمان، تحمیل تکلیف دشوار بهمراتب آسانتر میشود. به تعبیر بزرگان، این روش نشانهٔ حکمت در مرحلهبندی تکالیف الهی است.
جلوگیری از شوک اقتصادی و اجتماعی
شراب کالای اقتصادی مهمی بود و تحریم ناگهانی آن میتوانست ساختار اقتصادی و روابط قبیلهای را مختل کند.
تغییر نگرش قبل از الزام عملی
ابتدا آگاهی و منطق، سپس محدودیت رفتاری، و در نهایت فرمان قطعی.
تشویق به ترک داوطلبانه
روش تدریجی سبب شد ترک شراب نه با زور حکومتی بلکه با پذیرش جمعی مؤمنان تحقق یابد.
روایات دربارهٔ حرمت شراب
در احادیث، شراب بهعنوان «مادر گناهان» معرفی شده است. رسول خدا(ص) دربارهٔ شراب ده گروه را لعن کرده است: از کِشتکنندهٔ انگور برای شراب تا نوشنده، حامل، فروشنده، خریدار و مصرفکنندهٔ پول آن. (۶)
امام رضا(ع) نیز میفرماید:
«مَا بَعَثَ اللَّهُ نَبِیّاً قَطُّ إِلَّا بِتَحْرِیمِ الْخَمْرِ»؛ (۷)
یعنی تحریم شراب حکم مشترک همهٔ پیامبران بوده است.
پینوشت:
-
نحل (۱۶) آیهٔ ۶۷.
-
نساء (۴) آیهٔ ۴۳.
-
موسوی همدانی، سید محمدباقر، ترجمهٔ تفسیر المیزان، ج ۲، ص ۲۹۴.
-
بقره (۲) آیهٔ ۲۱۹.
-
مائده (۵) آیهٔ ۹۱.
-
ترجمهٔ المیزان، همان، ج ۲، ص ۲۹۸–۲۹۹.
-
توحید، شیخ صدوق، جامعهٔ مدرسین، قم، ۱۳۹۸ق، باب ۵۴ «البداء»، ص ۳۳۴.
۴۸ هزار بازمانده از تحصیل به مدرسه بازگشتند
توزیع رایگان شیر و تغذیه در مدارس دولتی ابلاغ شد
پیام تسلیت حجتالاسلام رستمی در پی ارتحال آیتالله شبیری زنجانی
۲۵۰۰ دانشجو در سراسر کشور وام شرافتی دریافت میکنند
لغو ممنوعیت انتقال دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری تخصصی علوم پزشکی
شرایط تخصیص خوابگاههای متأهلی اعلام شد
شیوه پرداخت یارانه دانشجویی تغذیه اعلام شد
عدم امکان تمدید زمان انتخاب رشته محل پنجاهوسومین آزمون دستیاری پزشکی
در آغوش فرشتهها
تحصن ۳ روزه اعضای هیئتعلمی در اعتراض به بلاتکلیفی کدهای استخدامی
آغاز حضوری کلاسهای دانشگاه شریف از ۴ مهرماه
سرپرست دانشگاه ملی مهارت منصوب شد
دبیرشورای عالی انقلاب فرهنگی درگذشت آیتالله شبیری زنجانی را تسلیت گفت
نگاهی به زندگی آیت الله شبیری زنجانی؛ مجاهدت در مسیر رشد حوزه
روایت پدر آیت الله شبیری زنجانی از آثار منع زکات و قحطی زنجان
تعطیلی حوزه علمیه نجف در پی درگذشت آیتالله العظمی شبیری زنجانی
هشتاد و دومین شعبه خودرو۴۵ در ستارخان تهران افتتاح شد
صدرنشینی پژوهشگاه ملی سرطان جهاددانشگاهی در بین مراکز تحقیقات پزشکی
سازماندهی اطلاعات ۴۰ هزار پایاننامه ایرانیان خارج از کشور در ایرانداک
سرپرست پارک علم و فناوری فارس منصوب شد
دلتنگ لبخند آقای شهیدیم...
دلیل تأخیر در بازنگری نقشه جامع علمی از زبان دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی
دارویی که تمام نشانگرهای سرطان را از بین برد
بارش بیشتر باران باعث از بین رفتن خشکسالی میشود؟
اولین پرواز مداری «استارشیپ» به تعویق افتاد
تصویر وایرال شده از سرباز اوکراینی
اپل، سامسونگ و گوگل متهم به نقض پتنت صدای فضایی
۸۴ دانشآموز و ۱۸ معلم تهرانی در دو جنگ اخیر به شهادت رسیدند
تغییر کتابهای درسی پایه اول؛ از فارسی تا ریاضی
وزیر آموزش و پرورش: دریافت وجه هنگام ثبتنام مدارس دولتی ممنوع است
۱۵۰۷ فضای آموزشی در جنگ دچار آسیب شد
«دلیران» اولین مستندمسابقه برای کودکان است/ پخش از شبکه کودک
انیمیشن ایرانی «سفینه نجات» امیدبخش است
رونمایی از یک صدای گمشده در کنسرت سازهای ایرانی بنیاد رودکی
راویان جنگ رمضان در رادیو صبا تجلیل میشوند
نتایج المپیاد علمی دانشجویان علوم پزشکی کشور اعلام شد
فرصت مجدد شرکت در آزمون دکتری تخصصی و پژوهشی علوم پزشکی ۱۴۰۵ فراهم شد
برگزیدگان بیستمین دوره مسابقات ربوکاپ آزاد ایران معرفی شدند
اوپن ای آی هم هک شد
تأکید رئیس دانشگاه تهران و سفیر پاکستان بر تقویت دیپلماسی علمی
ورود بیش از ۷۵۰ هزار دانشجوی جدید به دانشگاهها در مقاطع مختلف
اعلام ۱۰ اولویت پژوهشی برای اتصال ریلی چین به اروپا از مسیر ایران
فراخوان اولویتهای پژوهشی و فناوری سازمان سنجش آموزش کشور منتشر شد
کلاسهای دانشگاههای غیردولتی غیرانتفاعی حضوری برگزار میشود
روایت ۲۰۰ شب استقامت تاریخی در ایران
«انسان و حیوان»؛ گفتگوی کشیشی مسیحی و روحانی مسلمان درباره اخلاق
آیا «الگوریتمها» ما را از نو می سازند!؟ چالش انسان عصر دیجیتال
لیگهای صنعتی ربوکاپ از سال آینده راه اندازی میشود
عرضه دستاوردهای شرکتهای دانشبنیان در نمایشگاه فناوریهای پیشرفته چین
تأکید بر پرورش نسلی دانا، اخلاقمدار و پاسخگو به نیازهای جامعه
هوش چینی در یک وب سایت دولتی آمریکا
نخستین اختراع کشور در زمینه سلول زیستی خورشیدی
امام حسن عسکری(ع) چگونه شیعه را برای عصر غیبت آماده کرد؟
روایتی از نخستین شاهدان تولد امام زمان(عج)؛ مهمترین اقدام امام عسکری
افزایش ۶۰ درصدی مشروطی دانشجویان پس از کرونا
مهلت مجدد ثبتنام آزمون کارشناسی ارشد گروه پزشکی ۱۴۰۵ از ۴ مهرماه
سال تحصیلی دانشگاهها از امروز آغاز شد
تصویر استاد شفیعی کدکنی روی دیوارنگاره میدان جهاد
آغاز ثبتنام نوزدهمین همایش جامع «انتخاب شریف»
رویدادها و اتفاقات، بحران نیستند؛ نحوه مواجهه میتواند بحرانساز باشد
یادداشت کمتردیدهشدهٔ رهبر شهید خطاب به جانبازان حزبالله جنایت پیجری
زمان بازگشایی خوابگاه دانشگاه الزهرا (س) اعلام شد
تمدید مهلت انتخاب رشته پذیرش بدون آزمون کاردانی به کارشناسی ۱۴۰۵
فرصت مجدد ثبت نام در پذیرش بدون آزمون کاردانی مهارتی ۱۴۰۵ فراهم شد
محتوای دروس معارف دانشگاهی براساس تحولات روز و جنگهای اخیر بازنگری میشود
نگرشی نو به حفظ قرآن در مدارس، محور چهارمین همایش ایدهپردازان قرآنی
وطندوستی در نگاه اسلام فضیلت است یا تعصب؟
تصویری از رهبر شهید در مراسم ۳۱۳ هزار نفری جانفدایان
حضور نمادین کاروان مراسم عروسی سیریک در رزمایش جانفدا
حضور مقتدرانه بانوان کلاهکج در رزمایش جانفدا
حضور خاخام اعظم جامعه یهودیان ایران در مراسم جان فدا
فراخوان ارسال مقالات به همایش اربعین در مکتب امام شهید
خبرنگار آمریکایی: گازوییل در فلوریدا و تگزاس تمام شده است+عکس
براساس قواعد فقهی تنظیم گری فضای مجازی ضروری است
نرخ اجارهبهای خوابگاههای دانشجویی در سال جدید اعلام شد+عکس
جانفدایان مسلح به شمشیر و کاتانا
دانشگاه مبعوث رستاخیز دانایی در امتداد غیرت ملی
برگزاری صد و نود و ششمین شب شعر طنز «در حلقه رندان»
فانوس دریایی ادبیات کودک؛ ۸۲ سالگی خالق قصههای مجید
رمزگشایی از یک مشکل رایج اجتماع؛چرا یکدیگر را به آسانی قضاوت می کنیم؟
فرصت مجدد ثبت نام در پذیرش بدون آزمون کاردانی مهارتی ۱۴۰۵ فراهم شد
تمدید مهلت انتخاب رشته پذیرش بدون آزمون کاردانی به کارشناسی ۱۴۰۵
مهلت مجدد ثبتنام آزمون کارشناسی ارشد گروه پزشکی ۱۴۰۵ از ۴ مهرماه
محتوای دروس معارف دانشگاهی براساس تحولات روز و جنگهای اخیر بازنگری میشود
افزایش ۶۰ درصدی مشروطی دانشجویان پس از کرونا
سال تحصیلی دانشگاهها از امروز آغاز شد
یادداشت کمتردیدهشدهٔ رهبر شهید خطاب به جانبازان حزبالله جنایت پیجری
رویدادها و اتفاقات، بحران نیستند؛ نحوه مواجهه میتواند بحرانساز باشد
تصویر استاد شفیعی کدکنی روی دیوارنگاره میدان جهاد
آغاز ثبتنام نوزدهمین همایش جامع «انتخاب شریف»
فرصت مجدد شرکت در آزمون دکتری تخصصی و پژوهشی علوم پزشکی ۱۴۰۵ فراهم شد
ورود بیش از ۷۵۰ هزار دانشجوی جدید به دانشگاهها در مقاطع مختلف
حضور خاخام اعظم جامعه یهودیان ایران در مراسم جان فدا
زمان بازگشایی خوابگاه دانشگاه الزهرا (س) اعلام شد
نرخ اجارهبهای خوابگاههای دانشجویی در سال جدید اعلام شد+عکس
نتایج المپیاد علمی دانشجویان علوم پزشکی کشور اعلام شد
تصویری از رهبر شهید در مراسم ۳۱۳ هزار نفری جانفدایان
حضور نمادین کاروان مراسم عروسی سیریک در رزمایش جانفدا
دانشگاه مبعوث رستاخیز دانایی در امتداد غیرت ملی
جانفدایان مسلح به شمشیر و کاتانا
تأکید رئیس دانشگاه تهران و سفیر پاکستان بر تقویت دیپلماسی علمی
کلاسهای دانشگاههای غیردولتی غیرانتفاعی حضوری برگزار میشود
خبرنگار آمریکایی: گازوییل در فلوریدا و تگزاس تمام شده است+عکس
نگرشی نو به حفظ قرآن در مدارس، محور چهارمین همایش ایدهپردازان قرآنی
حضور مقتدرانه بانوان کلاهکج در رزمایش جانفدا
فراخوان اولویتهای پژوهشی و فناوری سازمان سنجش آموزش کشور منتشر شد
تصویر وایرال شده از سرباز اوکراینی
براساس قواعد فقهی تنظیم گری فضای مجازی ضروری است
«انسان و حیوان»؛ گفتگوی کشیشی مسیحی و روحانی مسلمان درباره اخلاق
وطندوستی در نگاه اسلام فضیلت است یا تعصب؟
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.