به گزارش ثریا بررسی سیر تاریخی و قرآنی تحریم شراب نشان میدهد که اسلام برای مقابله با این عادت ریشهدار اجتماعی، رویکردی حکیمانه و مرحلهبهمرحله را برگزید؛ رویکردی که با آگاهیبخشی، تغییر نگرش و آمادهسازی تدریجی جامعه، زمینهٔ پذیرش کامل حکم الهی را فراهم ساخت و یکی از عمیقترین اصلاحات فرهنگی عصر نزول را رقم زد.
تحریم شراب در همهٔ شرایع الهی همواره ثابت بوده و هیچگاه در اسلام دورهای وجود نداشته است که شراب در آن حلال باشد. امّا شیوهٔ اعلام حرمت شراب در اسلام تدریجی بود؛ نه به معنای تغییر حکم، بلکه برای آمادهسازی اجتماعی و تربیتی جامعهای که شرابخواری در آن ریشهدار و گسترده بود.
پیشزمینهٔ اجتماعی و فرهنگی
در عربِ پیش از اسلام، میگساری جزئی جداییناپذیر از فرهنگ، معاشرت، اقتصاد و آیینهای اجتماعی بود. این عادت نه یک رفتار محدود، بلکه عنصر اساسی مهمانیها، اشعار، تجارت و روابط قبیلهای بهشمار میرفت. در میان امتها و ملل دیگر نیز چنین عادت شومی رایج بوده است.
اعلام حرمت یکبارهٔ شراب، با توجه به شرایط روانی و فرهنگی جامعه، با مقاومت شدید و حتی انکار عمومی مواجه میشد. از اینرو قرآن با روش تربیتیِ تدریجی اقدام به تغییر نگرشها و اصلاح رفتار نمود. این شیوه، به تعبیر علامه طباطبایی، نوعی «تلطیف فرآیند انتقال فرهنگی» بود تا جامعه بتواند بدون شوک، از رفتار غلط تاریخی خود گذر کند.
مراحل چهارگانهٔ تحریم شراب
اسلام برای ترک کامل شراب، فرآیندی چندمرحلهای را طی کرد که هدف آن تغییر درونی و داوطلبانهٔ جامعه بود:
۱. مرحلهٔ اشارهٔ غیرمستقیم به ناپاکی شراب
نخستین بیان قرآن، نام بردن از شراب در مقابل «رزق پاکیزه» بود:
«وَ مِنْ ثَمَرٰاتِ النَّخِیلِ وَ الْأَعْنٰابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَکَراً وَ رِزْقاً حَسَناً»؛ (۱)
در این آیه، شراب در برابر روزی نیکو قرار گرفته تا ذهنها را برای ناپسند بودن آن آماده سازد.
۲. مرحلهٔ محدودسازی رفتاری
سپس قرآن نوشیدن شراب را با مهمترین رفتار عبادی مؤمنان یعنی نماز ناسازگار دانست:
«لٰا تَقْرَبُوا الصَّلٰاةَ وَ أَنْتُمْ سُکٰارٰی»؛ (۲)
این حکم تمرینی عملی برای مهار مصرف و نقطهٔ آغاز ترک رفتاری بود.
۳. مرحلهٔ آگاهیبخشی عقلانی
در گام سوم، قرآن بهصورت منطقی به پرسش مردم دربارهٔ شراب پاسخ داد:
«فِیهِمٰا إِثْمٌ کَبِیرٌ وَ مَنٰافِعُ لِلنّٰاسِ وَ إِثْمُهُمٰا أَکْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمٰا»؛ (۴)
بدینصورت قرآن ریشهٔ فکری ترک شراب را بنا کرد: هرچند منافع اقتصادی یا روانی دارد، امّا گناه و زیان آن بهمراتب بزرگتر است. این مرحله نوعی «بازسازی شناختی» و ایجاد تردید در ذهن مصرفکنندگان بود. به تعبیر برخی مفسّران، این روش با شیوهٔ علمی درمان اعتیاد شباهت بسیار دارد: نخست تبیین زیانها، سپس محدودیت عملی، و نهایتاً ترک کامل.
۴. مرحلهٔ تحریم صریح و قطعی
با آماده شدن زمینهٔ اخلاقی و اجتماعی، قرآن حرمت قطعی شراب را با شدیدترین لحن بیان کرد:
«إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَیْسِرُ وَ الْأَنْصَابُ وَ الْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ ... فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ»؛ (۵)
هیچ حکم دیگری در قرآن با این اندازهٔ تأکید و هشدار بیان نشده است؛ شراب «پلیدی» و «عمل شیطان» خوانده شد. نتیجهٔ این تربیت تدریجی آن بود که با نزول این آیه، مسلمانان شرابها را خود به کوچهها ریختند و ترک شراب به صورت داوطلبانه و درونیشده انجام گرفت.
حکمتهای تربیتی ـ اجتماعی این تدریج
ریشهدار بودن سنت شرابخواری
ترک دفعیِ عادتی دیرینه، ممکن بود اعتراض همگانی و رویگردانی از دین ایجاد کند.
تقویت ایمان پیش از تکلیف سنگین
پس از استوار شدن بنای ایمان، تحمیل تکلیف دشوار بهمراتب آسانتر میشود. به تعبیر بزرگان، این روش نشانهٔ حکمت در مرحلهبندی تکالیف الهی است.
جلوگیری از شوک اقتصادی و اجتماعی
شراب کالای اقتصادی مهمی بود و تحریم ناگهانی آن میتوانست ساختار اقتصادی و روابط قبیلهای را مختل کند.
تغییر نگرش قبل از الزام عملی
ابتدا آگاهی و منطق، سپس محدودیت رفتاری، و در نهایت فرمان قطعی.
تشویق به ترک داوطلبانه
روش تدریجی سبب شد ترک شراب نه با زور حکومتی بلکه با پذیرش جمعی مؤمنان تحقق یابد.
روایات دربارهٔ حرمت شراب
در احادیث، شراب بهعنوان «مادر گناهان» معرفی شده است. رسول خدا(ص) دربارهٔ شراب ده گروه را لعن کرده است: از کِشتکنندهٔ انگور برای شراب تا نوشنده، حامل، فروشنده، خریدار و مصرفکنندهٔ پول آن. (۶)
امام رضا(ع) نیز میفرماید:
«مَا بَعَثَ اللَّهُ نَبِیّاً قَطُّ إِلَّا بِتَحْرِیمِ الْخَمْرِ»؛ (۷)
یعنی تحریم شراب حکم مشترک همهٔ پیامبران بوده است.
پینوشت:
-
نحل (۱۶) آیهٔ ۶۷.
-
نساء (۴) آیهٔ ۴۳.
-
موسوی همدانی، سید محمدباقر، ترجمهٔ تفسیر المیزان، ج ۲، ص ۲۹۴.
-
بقره (۲) آیهٔ ۲۱۹.
-
مائده (۵) آیهٔ ۹۱.
-
ترجمهٔ المیزان، همان، ج ۲، ص ۲۹۸–۲۹۹.
-
توحید، شیخ صدوق، جامعهٔ مدرسین، قم، ۱۳۹۸ق، باب ۵۴ «البداء»، ص ۳۳۴.
به غنیمت گرفتن نهمین پهپاد آمریکایی توسط سپاه پاسداران+عکس
فرصت مجدد ثبتنام در مرحله تکمیل ظرفیت دستیاری فوق تخصصی پزشکی
کاهش ۲۵درصدی جمعیت دانشجویی
دانشگاهها باید اتکایشان را به منابع دولتی کاهش دهند
حجتالاسلام خسروپناه خواستار کوچکسازی وزارت علوم و واگذاری اختیار به دانشگاهها شد
طرح «قاضی در مدرسه» در ۱۳۵ مدرسه استان سمنان اجرا میشود
«به وقت ایران» و «تاب آوری» در تازه ترین شماره نشریه دیده بان اندیشه
واکاوی نسبت فلسفه و معنویت در اندیشه علامه طباطبایی
گلی به جمال سرباز روح الله رضوی که ساعتش را به وقت ایران تنظیم کرد
انتشار «رساله حقوق امام سجاد(ع)» با ترجمه و شرح علامه حسینی طهرانی
تلگرام در عراق فیلتر شد
حذف ۲ اپ کاربردی از موبایلهای سامسونگ
چرایی عدم دسترسی برخی دانش آموزان به کتاب درسی
بازاریان و فعالان اقتصادی مهدیشهری به مدرسه سازی دعوت شدند
فعالیت مراکز آموزشی ۵ شهرستان خوزستان سهشنبه غیرحضوری شد
مسئولیت اعلام تعطیلی مدارس تهران به آموزشوپرورش واگذار شد
نتایج کنکور تا روز پنجشنبه اعلام میشود
۳ پیشنیاز تحقق خیزش علمی جدید
خوانشی بر رسانه فاطمی، از تبیین حضور تا اعتراض سکوت
آپارتمانهای قم در زمان امام عسکری (ع)
اختلال گسترده در پروازهای آمریکا برای سومین روز متوالی ادامه دارد+عکس
آیا هوش مصنوعی موجب مرگ خلاقیت میشود؟
مهلت ثبتنام آزمون متقاضیان اخذ پروانه کارشناسی رسمی دادگستری تمدید شد
انتشار دفترچه سوالات و کلید اولیه آزمون پذیرش پزشکی از لیسانس ۱۴۰۵
فهرست دانشگاههای خارجی مورد تأیید وزارت علوم برای سال ۲۰۲۷ اعلام شد
اعلام نتایج نهایی کنکور سراسری تا پایان هفته جاری
پژوهشگاه ملی سرطان به قطب نانوآنکولوژی جهان اسلام تبدیل میشود
هواپیمای برقی چینی ۱۰ تنی به آسمان رفت
آغاز رویداد «ایران پیشرو» با حضور بیش از ۱۰۰ شرکت دانشبنیان
دسترسی به داده های کاربران اندروید برای متا جریمه تراشید
حضرت زهرا(س)؛ از سوگواری تاریخی تا کنشگری در دفاع از امامت
امانت مشترک؛ مسئولیت شرعی شهروندان در حفظ اموال عمومی تا کجاست؟
آیا انسان امروز آزاد است؟ رؤیای دیرینه بشر و مسئله همیشگی اندیشه
قرائتی: مسجد را اسیر هزینههای سنگین و تجملگرایی نکنید
وقتی بدقولی از یک رفتار شخصی به مسئلهای اجتماعی تبدیل میشود
«مسلمانان در اتریش» کتاب شد
ابلاغ جدیدترین دستورالعمل پذیرش مستقیم دستیاری در ۶ رشته تخصصی
سرویسهای مایکروسافت احیا شدند
درخشش نخبگان ایرانی در مسابقات فناوریهای پیشرفته بریکس؛ کسب ۹ مدال
فعالیت ۱۲ کمیته در حوزه علوم انسانی برای تحقق خیزش علمی
هوش مصنوعی گوگل معمای ۹۰ ساله ریاضی را حل کرد
آزمون تکمیل ظرفیت دستیاری فوق تخصصی پزشکی ۸ آذر برگزار میشود
رفع محدودیت مناطق ممنوعه برای تسهیل جذب دانشجویان بینالمللی
هوش مصنوعی بومی دانشگاه تهران در تشخیص گفتار فارسی از گوگل پیشی گرفت
فراخوان استادان جهت موافقت با بیانیه لزوم بازنگری در دکترین هستهای
نقشه راه دانشگاه علوم پزشکی هوشمند برای کسب مرجعیت در آموزش دیجیتال
شهادت یک مامور فراجا در سیستانوبلوچستان
رونمایی ناسا از قراردادهای جدید ۱۰ میلیارد دلاری خود
استوری هادی چوپان برای حضرت زهرا(س)+عکس
ابداع یک آبنباتچوبی برای معاینه کودکان
نانوپوششها به کمک افزایش عمر لنتهای ترمز آمدند
دانشگاه باید از پارادایم «مدرکگرایی» به سمت «مهارتمحوری» حرکت کند
گاهی بزرگترین سرقت، دزدیدن فرصت زندگی دیگران است
تدوین برنامه اجرایی برای ورود با تأخیر نودانشجویان علوم پزشکی
جزئیات ثبت نام ۴ درس مجازی برای دانشجویان علوم پزشکی اعلام شد
شرایط ثبتنام پذیرفتهشدگان نوورود شاهد و ایثارگر
«پرواز ۶۵۵» دهنمکی به تدوین رسید
امت پیامبر(ص) چگونه در ستم به دخترش همدست شدند؟
میزبانی محوطه تئاتر شهر از مجلس تعزیه شهادت حضرت زهرا (س)
عامل هوش مصنوعی متا به جای کاربر تماس میگیرد
«پروانه الماس» بهترین فیلمنامه به «دختر پریخانوم» رسید
برد پیت ۵۰ سال عقب میرود؛ بازی در نقش یک فلزکار در آسمانها
مویه حضرت علی (ع) بر پیکر زهرا (س) در نقاشی علی بحرینی
جایزه سزار افتخاری آکادمی فیلم فرانسه به نیکول کیدمن میرسد
حضرت زهرا(س) موضوع فدک را به سطح «حق مسلمانان و مشروعیت حکومت» بردند
مدیرعامل انویدیا استعفا کرد
یک کشف جدید از معادلات اینشتین درباره گرانش
۲ دنیای بکر پنهان در اقیانوس آرام کشف شد
این سیاره خورشیدی چرا گم شد؟
زمان اعلام نتایج نهایی آزمون سراسری مشخص شد
عدالت اجتماعی در دیدگاه اسلامی به معنای برابری مطلق نیست
همه عمار و مالکاشتر نیستند، اما هرکس در قبال حق مسئول است
برای جلوگیری از عادی شدن حرام، باید قبح اجتماعی آن را زنده کرد
کنش حضرت زهرا(س)، حقیقت را به حافظه تاریخ سپرد
بیش از ۶۰ درصد مدارس کشور را خیرین ساختند
توییت صفحه فرمانده کل سپاه به مناسبت روز هوافضا و بازنشر بخشی از پیام ایشان
روایتی از زندگی و میراث شهید حسن طهرانیمقدم در برنامه تلویزیونی «نردبان»
انتشار یک قطعه موسیقایی جدید به مناسبت شهادت حضرت زهرا (س)
تلاش نمایش «کورش» برای بازسازی اسطوره قهرمان و پیوندزدن گذشته با اکنون
آنچه کیهان کلهر درباره کتاب «بهجت الروح» گفت
زمان اعلام نتایج نهایی آزمون سراسری مشخص شد
تصویب ساماندهی مراکز تحقیقات و شبکههای تحقیقات و فناوری علوم پزشکی
انتشار دفترچه سوالات و کلید اولیه آزمون پذیرش پزشکی از لیسانس ۱۴۰۵
حمایت ویژه از پژوهشگران پسادکتری در قالب طرح شهید چمران
ثبتنام تکدروس دانشگاه علوم پزشکی هوشمند از ۲۳ آبان آغاز میشود
ابلاغ جدیدترین دستورالعمل پذیرش مستقیم دستیاری در ۶ رشته تخصصی
آغاز ثبتنام اعتکاف دانشآموزی ۱۴۰۵
اعلام نتایج نهایی کنکور سراسری تا پایان هفته جاری
ضرورت ایجاد فضای امن و با نشاط در مدارس سمپاد
چرا سهم شیر دانشآموزان به ۳۰ نوبت محدود شد؟
این سیاره خورشیدی چرا گم شد؟
فعالیت ۱۲ کمیته در حوزه علوم انسانی برای تحقق خیزش علمی
مزار پنهان دختر پیامبر(ص)، تناقضی که تاریخ صدر اسلام را به چالش میکشد
درخشش دانشآموزان البرزی با کسب ۱۵ مدال علمی
مرکز جدید برای برگزاری آزمون الکترونیکی زبان انگلیسی «تولیمو» ایجاد شد
دلایل افت رتبه دانشگاهها در رتبه بندیها چیست؟
آزمون صلاحیت حرفه ای گروه پرستاری دی ماه ۱۴۰۵ برگزار میشود
سند توسعه متوازن دانشگاههای علوم پزشکی در دست بازنگری قرار دارد
آزمون تکمیل ظرفیت دستیاری فوق تخصصی پزشکی ۸ آذر برگزار میشود
بیش از ۶۰ درصد مدارس کشور را خیرین ساختند
رقابت ۸ هزار نفر در آزمون پذیرش دانشجوی پزشکی از لیسانس ۱۴۰۵
روایتی از زندگی و میراث شهید حسن طهرانیمقدم در برنامه تلویزیونی «نردبان»
دانشگاه آزاد درباره عدم اعتبار بورسیههای متفرقه اطلاعیه داد
توییت صفحه فرمانده کل سپاه به مناسبت روز هوافضا و بازنشر بخشی از پیام ایشان
فهرست دانشگاههای خارجی مورد تأیید وزارت علوم برای سال ۲۰۲۷ اعلام شد
اپل و سامسونگ برای ورود به بازار چین دست به دامن هوش مصنوعی محلی شدند
یک کشف جدید از معادلات اینشتین درباره گرانش
تدوین برنامه اجرایی برای ورود با تأخیر نودانشجویان علوم پزشکی
برای شناخت دختر پیامبر(ص)، این ۱۰ کتاب را بخوانید
روبات جدید گوگل آسیب نرساندن به کودکان را میآموزد
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.