کد خبر: 168020
ف
 راز تنهایی امیرکبیر چه بود؟
روایت شکست امیرکبیر در حقیقت، داستان ناتوانی یک اراده نیرومند و یک اندیشه عقلانی در برابر یک فرهنگ فاسد، ریشه‌دار و ساختاریافته است که در تمامی سطوح جامعه و دیوان‌سالاری ایران رسوخ کرده بود.

به گزارش ثریا بیست و هشتمین روز از آبان ماه، یادآور سالروز عزل امیر ایران، میرزا محمدتقی خان فراهانی توسط ناصرالدین شاه در پی بدگویی دشمنان داخلی و خارجی و بی کفایتی شاه قاجار است.

میرزا تقی خان امیرکبیر، صدراعظم مقتدر و اصلاح‌طلب عصر ناصری، در دوره کوتاه صدارت خود، تلاشی بی‌سابقه و همه‌جانبه را برای برچیدن فساد نهادینه و هرج و مرج حاکم بر دستگاه مالی و اداری ایران آغاز کرد. اما، برخلاف موفقیت‌های اولیه در ایجاد نظم و کاهش کسری بودجه، این مبارزه بنیادین، در نهایت به شکست انجامید و او را به کام مرگ کشاند. روایت شکست او در حقیقت، داستان ناتوانی یک اراده نیرومند و یک اندیشه عقلانی در برابر یک فرهنگ فاسد، ریشه‌دار و ساختاریافته است که در تمامی سطوح جامعه و دیوان‌سالاری ایران رسوخ کرده بود.

ابعاد بحران مالی و فساد دیوانی پیش از امیرکبیر

ایران در زمان صدارت امیرکبیر، با بحرانی مالی و اقتصادی مزمن روبه‌رو بود که ریشه در ساختارهای اجتماعی و اقتصادی قاجار داشت و با سیاست‌های حاکمان پیشین تشدید شده بود. کسر بودجه ایران از زمان محمدشاه قاجار آغاز شده بود و در دوران حاج میرزا آقاسی، صدر اعظم پیشین، این وضع وخیم‌تر شد به طوری که هر سال دو کرور بر مخارج، افزوده می‌شد. این وضعیت مالی نابسامان، صرفاً نتیجه سو مدیریت نبود، بلکه نشان‌دهنده یک واقعیت تلخ‌تر بود. ایران مولد نبود و به دلیل عدم تولید کافی، توان تأمین مخارج روزانه خود را نداشت. طرح نخستین بودجه‌ای که پس از آن به مجلس رفت، ۶ کرور تومان کسر داشت و این رقم تاریک نشان می‌داد که کشور از لحاظ اقتصادی در حالت ورشکستگی به سر می‌برد.

اما عامل مهلک‌تر، فساد ساختاری در دستگاه دیوانی بود. تلقی از کار دولتی در ایران، معادل تعویض زمان با پول بود، نه تعویض کار با پول؛ یعنی کارمندان صرفاً برای گذران ساعاتی در اداره و دریافت حقوق، آنجا حضور داشتند. کارکنان دولتی و دربار، از شاه تا پایین‌ترین رده، به بودجه دولت چسبیده و برداشت‌های بی‌حساب می‌کردند. حقوق و دستمزدها بخش عمده بودجه را می‌بلعید و چیز دیگری برای مصارف عمرانی باقی نمی‌ماند و در مواردی هم که هزینه عمرانی صرف می‌شد، چنان در طرح و اجرا سو نظر اعمال می‌شد که به هیچ کار نمی‌آمد. در این فرهنگ، سودجویی نامشروع و درآمد ناشی از «دلالی»، که با «حق و حساب» و رشوه رابطه ناگسستنی داشت، خصیصه‌ای بود که به پاره‌های تن فرهنگ ایران تبدیل شده بود و فساد را به صورتی نهادی و ریشه‌دار درآورده بود که از تار و پود روابط اجتماعی سرچشمه می‌گرفت. دست زدن به اصلاح این بیماری، همچون انگشت در سوراخ زنبور کردن بود.

اصلاحات عقلانی امیر و مقاومت سیستماتیک

امیرکبیر با درک عمیق از این مشکلات، اصلاحات مالی و اداری خود را آغاز کرد که هدف نهایی آن، ایجاد یک نظام شایسته‌سالار، عقلانی و حسابگر بود.

امیرکبیر فوراً اقدام به قطع دریافتی‌های بی‌حساب و مواجب بی‌جهت کرد. او با شجاعت و بدون تبعیض، حتی حقوق شاه را نیز از شصت هزار تومان سالانه به ماهی دو هزار تومان (۲۴ هزار تومان در سال) تقلیل داد و در این باره دستخط شاه را نیز گرفت. او تمامی مواجب‌های بی‌ضابطه میرزا آقاسی و سایر درباریان را قطع کرد. او سروسامانی به قوانین مالیاتی داد، تیول دارانی که حق دیوان را نمی‌دادند، خلع ید کرد و مالیات‌های معوقه را با جدیت وصول نمود.

اما مهم‌تر از صرفه‌جویی، تلاش برای افزایش درآمد مولد بود. برخلاف رویه رایج که دولت برای تأمین بودجه، مالیات بیشتری وضع می‌کرد و دست مأمور مالیات را برای اخاذی باز می‌گذاشت، امیرکبیر راه عکس را انتخاب کرد: فشار به دولت و جلوگیری از تعدی محصلین مالیاتی و مهم‌تر از آن، رونق دادن به کارها. او اراضی را برای مالیات تقویم مجدد کرد، کار دیوان استیفاء (وزارت دارایی) را از حکومت والیان جدا ساخت، امنیت اجتماعی را تأمین کرد که خود موجب رونق اقتصادی شد، و به کشاورزی، صنعت و تجارت رونق داد. همچنین شیلات را که در دست اتباع روسی بود، بازپس گرفت و به اتباع ایران سپرد، و اداره گمرک را از اجاره درآورد و تحت مدیریت مستقیم دولت قرار داد. دایر کردن چاپارخانه (وزارت پست) نیز در راستای همین تلاش برای رونق اقتصادی و افزایش درآمد دولت بود. این مجموعه اقدامات توانست وضع مالی-اقتصادی کشور را سامان دهد و اندوخته‌هایی برای آبادانی کشور فراهم سازد

امیرکبیر با فساد ناپذیری خود، به شدت با فساد اداری در افتاد. او نه تنها خود رشوه نمی‌گرفت، بلکه اجازه نمی‌داد کسی بگیرد و این امر در لحظه لحظه زندگی او مشهود بود. او با ابعاد مختلف فساد مبارزه کرد.

تلاش‌های امیرکبیر برای اصلاحات، مستقیماً با فرهنگ اداری مملکتی درگیر شد که ویژگی‌های برجسته آن کم‌کاری، رشوه، کارشکنی، ظلم، حاکمیت روابط قبیلگی به جای ضوابط عقلانی و سفله‌پروری بود

رشوه که به معنای فدا کردن منافع ملی به نفع مصالح شخصی بود، نظام اداری را از مسیر «اداره عقلانی و حسابگر» خارج کرده و به شکل قبیلگی تبدیل می‌کرد. امیر با اعمال نظم سخت، این امر را ناممکن ساخت. به طور مثال، او رسم «سیورسات» (علوفه و خرج و خوراک مأموران و سربازان که بر دوش رعیت می‌افتاد) را برانداخت و موظف کرد هزینه سفر مأمور از طرف دولت پرداخت شود تا کسی نتواند به رعیت تعدی کند. سخت‌گیری او چنان بود که «نظم تقی خانی» بر سر زبان‌ها افتاد و «هیچ آفریده‌ای را قدرت بی‌انامی نبود.» بست‌نشینی در خانه علما، مساجد، یا سفارتخانه‌ها، رسمی بود که اشرار از آن برای فرار از اجرای قانون استفاده می‌کردند. این امر با عدالت اجتماعی، نظم قانونی و مساوات مدنظر امیرکبیر منافات داشت. با وجود مخالفت شدید علما، سفارتخانه‌ها و الواط، امیر با مشکلات فراوان این قاعده را لغو کرد و در پی اجرای تساوی حقوق برای همه بود. او رسم قمه‌کشی و لوطی‌بازی را از شهرها جمع کرد و امنیت شهرها را به طور کامل تأمین نمود. این کار امنیت اقتصادی و اجتماعی را به دنبال داشت. امیر می‌دانست که موفقیت تمام این امور بستگی به «مدیریت قابل و عاقل» دارد و به همین جهت، دقت بی‌سابقه‌ای در انتخاب مدیران داشت و از آنان حمایت می‌کرد.

ریشه‌های شکست؛ تضاد با فرهنگ و ساختار قدرت

شکست امیرکبیر ناشی از ضعف او نبود، بلکه نتیجه قدرت مقاومت فرهنگی و اجتماعی در برابر اصلاحات او بود. اقدامات او در قطع حقوق و مواجب بی‌حساب، تمامی کسانی را که سال‌ها از فساد دستگاه ارتزاق می‌کردند، به دشمنان سرسخت او تبدیل کرد. این افراد شامل شاهزادگان، درباریان، وزرای سابق (مانند میرزا آقاخان نوری که حقوق دیوانی بسیار بالایی داشت)، حکام بزرگ و تیول داران می‌شدند که از وضع موجود بهره می‌بردند. وزیر مختار انگلیس به درستی این واقعیت را دریافت که امیر با عمل بی‌پروای خود در کم کردن حقوق و مواجب افراد همه را دشمن خود ساخته است. این ائتلاف قدرتمند، نه تنها منافع شخصی، بلکه منافع ملی را فدای خود می‌کردند.

تلاش‌های امیرکبیر برای اصلاحات، مستقیماً با فرهنگ اداری مملکتی درگیر شد که ویژگی‌های برجسته آن کم‌کاری، رشوه، کارشکنی، ظلم، حاکمیت روابط قبیلگی به جای ضوابط عقلانی و سفله‌پروری بود. فساد در ایران، چیزی گذرا و سطحی نبود، بلکه به صورت نهادی درآمده بود و در رگ و ریشه‌های فرهنگ اجتماعی ریشه دوانده بود.. حمله به این فساد نهادینه، به دلیل اینکه هم‌بافت و هم‌سنخ با بدنه اصلی دیوان‌سالاری و گروه‌های نفوذ بود، بسیار دشوار بود.

تضاد با ساختار قدرت استبدادی و نفوذ خارجی

امیرکبیر به دنبال ایجاد نظم و عدالت قانونی بود، در حالی که ساختار حکومت، استبدادی محسوب می‌شد. در این ساختار، دست و بازوان قدرت همیشه این امکان را داشتند که از قدرت سو استفاده کنند. از طرفی، سفارتخانه‌های روس و انگلیس نیز که منافعشان در هرج و مرج و ضعف دولت ایران تأمین می‌شد مانند کشمکش با امیر بر سر شیلات و مالیات‌های معوقه، با اصلاحات او به شدت مخالف بودند و به ائتلاف داخلی دشمنان امیرکبیر پیوستند. امیرکبیر در واقع با یک نظام ارزشی کاملاً متعارض با عقلانیت و شایسته‌سالاری روبه‌رو بود که در نهایت، اراده فردی او، هرچند قوی و درستکار، نتوانست جایگزین ساختارهای اجتماعی و نهادهای عقلانی لازم برای یک توسعه پایدار شود. حذف امیرکبیر توسط ناصرالدین شاه، که تحت فشار شدید شبکه درهم‌تنیده دشمنان قرار گرفته بود، پایان غم‌انگیز این تلاش برای ایجاد شایسته‌سالاری در یک سیستم عمیقاً فاسد و قبیلگی بود و نشان داد که ریشه‌های اجتماعی فساد، قوی‌تر از اراده یک مصلح است.

منبع: مهر


مرتبط ها
ارسال نظر
chapta
حداکثر تعداد کاراکتر نظر 200 ميياشد .
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.

اختلال گسترده در پروازهای آمریکا برای سومین روز متوالی ادامه دارد+عکس

آیا هوش مصنوعی موجب مرگ خلاقیت می‌شود؟

مهلت ثبت‌نام آزمون متقاضیان اخذ پروانه کارشناسی رسمی دادگستری تمدید شد

انتشار دفترچه سوالات و کلید اولیه آزمون پذیرش پزشکی از لیسانس ۱۴۰۵

فهرست دانشگاه‌های خارجی مورد تأیید وزارت علوم برای سال ۲۰۲۷ اعلام شد

اعلام نتایج نهایی کنکور سراسری تا پایان هفته جاری

پژوهشگاه ملی سرطان به قطب نانوآنکولوژی جهان اسلام تبدیل می‌شود

هواپیمای برقی چینی ۱۰ تنی به آسمان رفت

آغاز رویداد «ایران پیشرو» با حضور بیش از ۱۰۰ شرکت دانش‌بنیان

دسترسی به داده های کاربران اندروید برای متا جریمه تراشید

حضرت زهرا(س)؛ از سوگواری تاریخی تا کنشگری در دفاع از امامت

امانت مشترک؛ مسئولیت شرعی شهروندان در حفظ اموال عمومی تا کجاست؟

آیا انسان امروز آزاد است؟ رؤیای دیرینه بشر و مسئله همیشگی اندیشه

قرائتی: مسجد را اسیر هزینه‌های سنگین و تجمل‌گرایی نکنید

وقتی بدقولی از یک رفتار شخصی به مسئله‌ای اجتماعی تبدیل می‌شود

«مسلمانان در اتریش» کتاب شد

ابلاغ جدیدترین دستورالعمل پذیرش مستقیم دستیاری در ۶ رشته تخصصی

سرویس‌های مایکروسافت احیا شدند

درخشش نخبگان ایرانی در مسابقات فناوری‌های پیشرفته بریکس‌؛ کسب ۹ مدال

فعالیت ۱۲ کمیته در حوزه علوم انسانی برای تحقق خیزش علمی

هوش مصنوعی گوگل معمای ۹۰ ساله ریاضی را حل کرد

آزمون تکمیل ظرفیت دستیاری فوق تخصصی پزشکی ۸ آذر برگزار می‌شود

رفع محدودیت مناطق ممنوعه برای تسهیل جذب دانشجویان بین‌المللی

هوش مصنوعی بومی دانشگاه تهران در تشخیص گفتار فارسی از گوگل پیشی گرفت

فراخوان استادان جهت موافقت با بیانیه لزوم بازنگری در دکترین هسته‌ای

نقشه راه دانشگاه علوم پزشکی هوشمند برای کسب مرجعیت در آموزش دیجیتال

شهادت یک مامور فراجا در سیستان‌وبلوچستان

رونمایی ناسا از قراردادهای جدید ۱۰ میلیارد دلاری خود

استوری هادی چوپان برای حضرت زهرا(س)+عکس

ابداع یک آبنبات‌چوبی برای معاینه کودکان

نانوپوشش‌ها به کمک افزایش عمر لنت‌های ترمز آمدند

دانشگاه باید از پارادایم «مدرک‌گرایی» به سمت «مهارت‌محوری» حرکت کند

گاهی بزرگترین سرقت، دزدیدن فرصت زندگی دیگران است

تدوین برنامه اجرایی برای ورود با تأخیر نودانشجویان علوم پزشکی

جزئیات ثبت نام ۴ درس مجازی برای دانشجویان علوم پزشکی اعلام شد

شرایط ثبت‌نام پذیرفته‌شدگان نوورود شاهد و ایثارگر

«پرواز ۶۵۵» ده‌نمکی به تدوین رسید

امت پیامبر(ص) چگونه در ستم به دخترش همدست شدند؟

میزبانی محوطه تئاتر شهر از مجلس تعزیه شهادت حضرت زهرا (س)

عامل هوش مصنوعی متا به جای کاربر تماس می‌گیرد

«پروانه الماس» بهترین فیلمنامه به «دختر پری‌خانوم» رسید

برد پیت ۵۰ سال عقب می‌رود؛ بازی در نقش یک فلزکار در آسمان‌ها

مویه حضرت علی (ع) بر پیکر زهرا (س) در نقاشی علی بحرینی

جایزه سزار افتخاری آکادمی فیلم فرانسه به نیکول کیدمن می‌رسد

حضرت زهرا(س) موضوع فدک را به سطح «حق مسلمانان و مشروعیت حکومت» بردند

مدیرعامل انویدیا استعفا کرد

یک کشف جدید از معادلات اینشتین درباره گرانش

۲ دنیای بکر پنهان در اقیانوس آرام کشف شد

این سیاره خورشیدی چرا گم شد؟

زمان اعلام نتایج نهایی آزمون سراسری مشخص شد

عدالت اجتماعی در دیدگاه اسلامی به معنای برابری مطلق نیست

همه عمار و مالک‌اشتر نیستند، اما هرکس در قبال حق مسئول‌ است

برای جلوگیری از عادی شدن حرام، باید قبح اجتماعی آن را زنده کرد

کنش حضرت زهرا(س)، حقیقت را به حافظه تاریخ سپرد

بیش از ۶۰ درصد مدارس کشور را خیرین ساختند

توییت صفحه فرمانده کل سپاه به مناسبت روز هوافضا و بازنشر بخشی از پیام ایشان

روایتی از زندگی و میراث شهید حسن طهرانی‌مقدم در برنامه تلویزیونی «نردبان»

انتشار یک قطعه موسیقایی جدید به مناسبت شهادت حضرت زهرا (س)

تلاش نمایش «کورش» برای بازسازی اسطوره قهرمان و پیوندزدن گذشته با اکنون

آنچه کیهان کلهر درباره کتاب «بهجت الروح» گفت

دست‌نوشته رهبر شهید انقلاب برای تقدیر از شهید حسن طهرانی مقدم

تصویر منتشرشده در رسانه‌ها تحت عنوان تست موشک در آسمان غرب تهران

ساخت نانوذرات دارویی ضدسرطان با نور خورشید در زمانی کوتاه

رقابت ۸ هزار نفر در آزمون پذیرش دانشجوی پزشکی از لیسانس ۱۴۰۵

حمایت ویژه از پژوهشگران پسادکتری در قالب طرح شهید چمران

ضرورت ایجاد فضای امن و با نشاط در مدارس سمپاد

آغاز ثبت‌نام اعتکاف دانش‌آموزی ۱۴۰۵

اپل و سامسونگ برای ورود به بازار چین دست به دامن هوش مصنوعی محلی شدند

روبات جدید گوگل آسیب نرساندن به کودکان را می‌آموزد

سند توسعه متوازن دانشگاه‌های علوم پزشکی در دست بازنگری قرار دارد

ثبت‌نام تک‌دروس دانشگاه علوم پزشکی هوشمند از ۲۳ آبان آغاز می‌شود

کشف سیاره ای که ناگهان ناپدید شد!

آزمون صلاحیت حرفه ای گروه پرستاری دی ماه ۱۴۰۵ برگزار می‌شود

تصویب ساماندهی مراکز تحقیقات و شبکه‌های تحقیقات و فناوری علوم پزشکی

دلایل افت رتبه دانشگاه‌ها در رتبه بندی‌ها چیست؟

مرکز جدید برای برگزاری آزمون الکترونیکی زبان انگلیسی «تولیمو» ایجاد شد

چرا شناخت هوش هیجانی کودکان مهم است؟

زمزمه‌های استعفای مدیر انویدیا آغاز شد

«مواد و ساخت پیشرفته» پیشران اقتدار صنعتی و ارتقای تاب‌آوری فناورانه

سناریوهای ورود با تأخیر دانشجویان نوورود گروه علوم پزشکی بررسی شد

تقویم جدید آزمون زبان انگلیسی MHLE سال ۱۴۰۵ منتشر شد

دانشجویان متأهل ملزم به بازپرداخت یکجای وام ودیعه مسکن شدند

تغییرات تکمیل ظرفیت دستیاری فوق تخصصی اعلام شد؛ تمدید مهلت ثبت نام

زمان اعلام نتایج نهایی آزمون سراسری مشخص شد

تصویب ساماندهی مراکز تحقیقات و شبکه‌های تحقیقات و فناوری علوم پزشکی

قبل از خرید قطعات آسانسور این 7 نکته را بدانید

حمایت ویژه از پژوهشگران پسادکتری در قالب طرح شهید چمران

ثبت‌نام تک‌دروس دانشگاه علوم پزشکی هوشمند از ۲۳ آبان آغاز می‌شود

آغاز ثبت‌نام اعتکاف دانش‌آموزی ۱۴۰۵

ابلاغ جدیدترین دستورالعمل پذیرش مستقیم دستیاری در ۶ رشته تخصصی

ضرورت ایجاد فضای امن و با نشاط در مدارس سمپاد

مکرون: هوش مصنوعی خطرناک باید برای کودکان ممنوع شود

مزار پنهان دختر پیامبر(ص)، تناقضی که تاریخ صدر اسلام را به چالش می‌کشد

درخشش دانش‌آموزان البرزی با کسب ۱۵ مدال علمی

این سیاره خورشیدی چرا گم شد؟

دلایل افت رتبه دانشگاه‌ها در رتبه بندی‌ها چیست؟

سند توسعه متوازن دانشگاه‌های علوم پزشکی در دست بازنگری قرار دارد

چرا سهم شیر دانش‌آموزان به ۳۰ نوبت محدود شد؟

مرکز جدید برای برگزاری آزمون الکترونیکی زبان انگلیسی «تولیمو» ایجاد شد

آزمون صلاحیت حرفه ای گروه پرستاری دی ماه ۱۴۰۵ برگزار می‌شود

رقابت ۸ هزار نفر در آزمون پذیرش دانشجوی پزشکی از لیسانس ۱۴۰۵

توییت صفحه فرمانده کل سپاه به مناسبت روز هوافضا و بازنشر بخشی از پیام ایشان

کشف سیاره ای که ناگهان ناپدید شد!

دانشگاه آزاد درباره عدم اعتبار بورسیه‌های متفرقه اطلاعیه داد

فعالیت ۱۲ کمیته در حوزه علوم انسانی برای تحقق خیزش علمی

بیش از ۶۰ درصد مدارس کشور را خیرین ساختند

آزمون تکمیل ظرفیت دستیاری فوق تخصصی پزشکی ۸ آذر برگزار می‌شود

برای شناخت دختر پیامبر(ص)، این ۱۰ کتاب را بخوانید

اپل و سامسونگ برای ورود به بازار چین دست به دامن هوش مصنوعی محلی شدند

سناریوهای ورود با تأخیر دانشجویان نوورود گروه علوم پزشکی بررسی شد