کد خبر: 1612
ف
نقدی بر کتاب تاریخ اندیشۀ جدید ایرانی؛
کشکولِ تاریخی تجدد ایرانی
نخستین مسئله‌ای که در کتاب حاضر محل اشکال به نظر می‌رسد، این است که کتاب در یک دوگانه سرگردان است؛ دوگانۀ تأمین مواد خام مورد نیاز تاریخ‌نگاری اندیشه (اعم از متن رسائل، سفرنامه‌ها و...) و ادعای اثری مستقل در چارچوب تاریخ‌نگاری اندیشه که در هر دو این موارد، خالی از اشکال نیست.

شبکه علمی ثریا ـ بهزاد جامه‌بزرگ: اصولاً نمی‌توان سخن از تاریخ اندیشۀ جدید در ایران به میان آورد و در باب رویارویی تمدنی با تمدن جدید غرب حرفی نزد. به عبارت بهتر، تاریخ‌نگاری اندیشۀ جدید ایرانی بدون توجه به فهم و ادراک اندیشه‌ورزان ایرانی از تمدن جدید غرب که شئون مختلف جامعۀ ایرانی را در حدود دو سدۀ گذشته به انحای مختلف تحت‌تأثیر خود قرار داده است، ممکن نخواهد بود. اینکه این «فهم و ادراک» ایرانیان در رویارویی قریب به دوسده‌ای با غول تمدن جدید غرب تا چه حد توانسته است از لایه‌های سطحی آن گذر کند و با عبور از جاذبه‌ها و مظاهر تمدن جدید، به عمق وجودی آن پی ببرد و یا اینکه به چه میزان آن «فهم و ادراک» به ایشان این امکان را داد تا با طرح پرسش‌های جدی از آیندۀ تمدن خودی در نسبت با تمدن جدید پرسش کنند (اگرچه اکنون محل بحث نیست)، به‌عنوان مسئلۀ اصلی تاریخ‌نگاری اندیشۀ جدید ایرانی همواره می‌بایست مورد توجه باشد.

در مقطع تاریخی پس از وقوع جنگ‌های ایران و روس،‌ اگرچه ذهن پرسشگر ایرانی از خواب چندین‌وچندسده‌ای خود بیدار می‌شود و نسبت به وقوع برخی تحولات و فرازونشیب‌های جامعۀ ایرانی پرسش می‌کند، ولی اینکه چرا این پرسش‌ها به پروبلماتیک جامعه مبدل نمی‌شود و جامعه توجهی به مسائل این‌چنینی ندارد و یا اینکه چرا این پرسش‌های اندک از انسجام و قوام قابل دفاعی در کانتکس تاریخی خود برخوردار نیست، محل تأمل اساسی در تاریخ تجدد ایرانی است. مسائلی نظیر اینکه بر فرض، چرا چشم جست‌وجوگر سفرنامه‌نویسان ایرانی غالباً ‌نمی‌تواند از مظاهر تمدن جدید غرب عبور کند و یا اینکه در قیاس با متون منتشرشده از سفیران اروپایی در ایران مثل اولیویه و بلوشر و پولاک که عموماً به‌خوبی قادر به تحلیل مسائل جامعۀ ایران و ساختارهای حاکم بر آن هستند، ‌ناظران ایرانی جوامع اروپایی در بهترین حالت، از طریق روزنامه‌خوانی و گردش در معابر و مهمانی‌ها، در جست‌وجوی علل موفقیت جوامع غربی در نیل به تجدد هستند. همین‌طور تحلیل دریافت‌های ماشینی منورالفکران مدعی فهم تجدد، ‌نظیر آخوندزاده و ملکم‌خان،‌ از نهادها و تفکر جدید غربی و ساده‌انگاری ایشان در واردسازی مفاهیم به‌دست‌آمده از دل اندیشۀ جدید غربی و نهادهای منبعث از آن به جامعۀ خودی و قس‌علی‌هذا،‌ مسائلی است که در تاریخ‌نگاری اندیشۀ جدید ایرانی در قریب به دو سدۀ گذشته، باید مورد تبیین و تحلیل قرار گیرد. ناگفته پیداست در این مسیر، به هر میزان رساله و سفرنامه،‌ مکاتبه، مراسله و سند تاریخی که به‌نحوی آینۀ جنس و عمق دریافت نویسندگان آن از شرایط زمانه و افق بینش آن‌هاست، محل تأمل و تحلیل قرار گیرد، درک و تبیین دقیق‌تری از شرایط تاریخی تفکر در جامعۀ ایرانی قابل ارائه خواهد بود.

کتاب «تاریخ اندیشۀ جدید ایرانی»* شامل «نامه‌ها و رساله‌های اصلاح‌گرایانۀ پیشامشروطیت»، که به‌کوشش فرامرز معتمد دزفولی اینک در دست ماست، کتابی است که با ادعای مؤلف و گردآورندۀ آن، باید در سلک کتب تاریخ اندیشۀ معاصر ایران قرار گیرد. این کتاب که پیش از این، دفتر نخست آن «سفرنامه‌های ایرانیان به فرنگ» را کانون توجه قرار داده بود، در این دفتر دوم، نامه‌ها و رسائل «منورالفکران و عصر روشنگری» را مدنظر قرار داده است.

اما نکاتی چند دربارۀ این کتاب:

نخستین مسئله‌ای که در کتاب حاضر محل اشکال به نظر می‌رسد، این است که کتاب در یک دوگانه سرگردان است؛ دوگانۀ تأمین مواد خام مورد نیاز تاریخ‌نگاری اندیشه (اعم از متن رسائل، سفرنامه‌ها و...) و ادعای اثری مستقل در چارچوب تاریخ‌نگاری اندیشه که در هر دو این موارد، خالی از اشکال نیست. اگر این کتاب را همان‌طور که از عنوان آن برمی‌آید، اثری مستقل در تاریخ‌نگاری اندیشه جدید ایرانی قلمداد کنیم، باید به‌جای خالی پرسش‌ها و مسائلی که در تاریخ‌نگاری اندیشه بدان‌ها پرداخته می‌شود، که بعضی از آن‌ها در بالا آمد، اشاره کرد. کتاب ۱۱۵۰صفحه‌ای حاضر، جز ۴۴ صفحۀ ابتدایی که دربرگیرندۀ پیش‌گفتار و مقدمه و ارائۀ توضیحاتی در باب روش کار و عصر تاریخی مورد بحث است، مابقی حجم را به گزیده‌هایی از ۳۸ کتاب خاطرات، رسالۀ سیاسی و اصلاحی عصر قاجار تا پیش از فرارسیدن مشروطیت اختصاص داده است که در هریک از این ۳۸ فصل، جز مقدمۀ کوتاه نویسنده در معرفی متن، توضیح دیگری مشاهده نمی‌شود. بنابراین از این حیث که تاریخ‌نگاری اندیشه جز برپایۀ یک چارچوب نظری منسجم و فرضیه‌ای مشخص (که برمبنای آن داده‌ها چیده و تحلیل می‌شوند) ممکن نمی‌شود، کتاب «تاریخ اندیشۀ جدید ایرانی» را به دلیل فقدان حداقل این شروط لازم، نمی‌توان در زمرۀ آثار تاریخ‌نگاری اندیشه لحاظ کرد.

حداقل کاری که در این راستا انتظار می‌رفت صورت پذیرد، جدای از گزینش متون، تحلیل بندهایی از متون گزینش‌شده متناسب با جایگاه سیاسی و اجتماعی نویسندۀ آن بود تا آن‌گاه برای مخاطب و خوانندۀ کتاب، تفاوت افق دید و قدرت فهم و ادراک مثلاً امیرکبیر با اعتمادالسلطنه در رویکردشان نسبت به مسائل مبتلابه و چالش‌های نظری عصرشان، مشخص گردد.

اما بر فرض اینکه این کتاب را اثری مستقل در تاریخ‌نگاری اندیشه ندانیم، از حیث تأمین مادۀ خام تاریخ‌نگاری اندیشه نیز نمی‌توان به‌سادگی با آن کنار آمد. چنانچه گردآورندۀ کتاب «تاریخ اندیشۀ جدید ایرانی» تلاش خود را معطوف به تصحیح نسخ خطی مرتبط با دورۀ تاریخی مورد بحث با فرض امکان بهره‌گیری از آن در پژوهش‌های تاریخی جدید می‌کرد، از این جهت که با در دسترس قرار دادن این نسخ، خدمتی به پژوهشگران و مورخان به‌جهت آگاهی و اطلاع از متون این‌چنینی و همین‌طور در دسترس قرار دادن آن از طریق چاپ آن می‌نمود، اقدامی بسیار درخور تقدیر در کمک به پژوهش تاریخی صورت گرفته بود. همان‌طور که پیش از این هم مورخان و نسخه‌شناسانی چون ایرج افشار، غلامحسین زرگری‌نژاد، رسول جعفریان و امثالهم، از این طریق خدمات شایسته‌ای به جامعۀ تاریخ از طریق تصحیح متون و چاپ آن انجام داده و می‌دهند. اما نکته اینجاست که کتاب مورد بحث به‌دلیل چاپ گزینش‌شدۀ متون، از این حیث نمی‌تواند مورد توجه قرار گیرد.۱

از سوی دیگر، در کتاب حاضر، ما با گزیده‌ها و بریده‌هایی از ۳۸ متن و رساله و کتاب مواجه هستیم که براساس ملاک‌های صواب یا ناصواب گردآورندۀ کتاب گزینش شده است. ملاک‌های به‌کارگرفته‌شده برای گزینش متون براساس دریافت و فهم مشخص گردآورنده از مسئلۀ ذهنی اوست که به‌طور قطع نمی‌تواند قابل تعمیم به ذهنیت و مسائل ذهنی سایر مورخان و تاریخ‌نگاران اندیشه باشد. چه‌بسا قطعه‌ای از «رسالۀ مجدیه» میرزامحمدخان مجدالملک در متن اصلی آن برای مورخ «الف» براساس مسئله و فرضیۀ او حائز اهمیت باشد و برای مورخ «ب» در چارچوب فکری و دغدغه‌های ذهنی‌اش، محل توجه نباشد. از این‌رو گزینش‌های صورت‌گرفته هرچند که براساس معیار و ملاک انجام شده باشد، لزوماً نمی‌تواند نیاز مورخ اندیشه به متن کامل آن رساله یا کتاب را برطرف نماید. به عبارت دیگر، گزیده‌های موجود از این ۳۸ رساله، چنانچه قصد انجام پژوهش در باب تاریخ اندیشه در دورۀ قاجار پیشامشروطیت را داشته باشیم، نمی‌تواند نمایندۀ کامل این متون باشد. البته این تأکیدات بر نقایص موجود تنها زمانی می‌تواند مورد توجه قرار گیرد که غرض از عرضۀ کتاب حاضر را گامی در راستای تسهیل دسترسی مورخان و پژوهشگران تاریخ اندیشه ارزیابی کنیم. در غیر این‌صورت، اگر مخاطب کتاب، علاقه‌مندان به تاریخ معاصر و هدف آن ارائۀ «های‌لایت‌ها»یی از برخی متون مهم صرفاً جهت اطلاع و آگاهی‌بخشی باشد، نقایص مطروحه در بالا چندان نمی‌تواند وارد باشد که البته با توجه به توضیحات مؤلف در مقدمه و پیش‌گفتار، غرض وی به غرض نخست نزدیک‌تر است.

با توجه به آنچه در بالا رفت، بار دیگر لازم به تأکید است که اگر ما با یک اثر تاریخی مستقل مواجه بودیم که گزیده‌هایی از متون و رسائل را براساس چارچوب نظری مشخص و جهت تأیید فرض‌هایش به خدمت می‌گرفت، آن‌گاه نقدی بر گزینش متون و شیوۀ آن وارد نبود؛ چراکه پرواضح است تاریخ‌نویسی محل انتشار کامل متون مورد بررسی نیست. بنابراین آنچه ذکر شد، از این جهت است که کتاب حاضر به‌دلیل فقدان شروط لازم مطروحه، نمی‌تواند به‌عنوان اثری مستقل در تاریخ‌نگاری اندیشه، مورد توجه قرار گیرد.

نقد دیگر در باب کتاب «تاریخ اندیشۀ جدید ایرانی»، معطوف به ادعای نویسنده در پیش‌گفتار آن است که بیشتر شامل حال دفتر نخست این کتاب می‌شود:

«من در سفرنامه‌های ایرانیان به فرنگ، برای نخستین‌بار در هیئت و صورتی جدید، تلاش نمودم این آثار را که عموماً از آن‌ها به‌عنوان پُرکنندۀ اوقات‌فراغت نشر کتاب‌خوان و یا در سندیابی‌ها و سندسازی‌های سیاسی استفاده می‌شد، به‌گونه‌ای دیگر معرفی کنم و درخشش تازه‌ای، از نو به چشم مخاطب بیاورم که کمتر و یا هیچ‌گاه به آن چشم ندیده است» (دفتر دوم، ص۳).

این عرضۀ متون در «هیئت و صورت جدید»، که احتمالاً در گزینش و ارائۀ دفتر دوم هم تداوم یافته، نگرشی است که از سوی نویسنده ادعا می‌شود «برای نخستین‌بار» به «چشم مخاطب» آورده شده است، درحالی‌که به نظر می‌آید چنین نباشد.

در استنساخ و توجه به متن رساله‌های مهجور عصر قاجار از حیث ارتباط آن با تاریخ اندیشۀ معاصر، فریدون آدمیت دهه‌هایی قبل از این، دست‌کم در دو کتاب «فکر آزادی» و «افکار اجتماعی و سیاسی و اقتصادی»، توجه‌ها را به‌سمت این متون و اهمیت آن‌ها معطوف ساخت. سید جواد طباطبایی هم در سه مجلد «تأملی دربارۀ ایران»، یعنی «دیباچه‌ای بر نظریۀ انحطاط ایران»، «مکتب تبریز» و «نظریۀ حکومت قانون»، به‌شکل توأمان رسائل و سفرنامه‌های عصر قاجار را در خدمت تاریخ‌نویسی اندیشۀ ایران معاصر می‌گیرد و از این‌حیث، به اهمیت این متون در راستای تاریخ‌نگاری اندیشه توجه می‌کند. آدمیت و طباطبایی دو نمونۀ نامدار از حیث توجه و التفات به اهمیت متون مورد بحث بوده و هستند. غیر از این دو، افراد دیگری چون عبدالهادی حائری، محمدعلی ‌اکبری، محمد توکلی، محمد مددپور و... هریک به‌نحوی در باب متون و رسائل سفرنامه‌های به‌جای‌مانده از دورۀ قاجار از جهت توجه نویسندگان ایشان به تمدن جدید غرب و نسبت آن با جامعۀ ایران، نکاتی را مطرح کرده بودند.

و اما نکتۀ آخر. برای مورخ و پژوهشگر تاریخ اندیشه که به متن کامل هر ۳۸ رساله و کتاب، که گزیده‌هایی از آن در کتاب «تاریخ اندیشۀ جدید ایرانی» آمده است، دسترسی داشته باشد، کتاب حاضر چه‌اندازه می‌تواند محل رجوع و اعتنا باشد؟

پی‌نوشت

  1. این نقد تنها به چند مورد اشارۀ نویسنده و گردآورندۀ کتاب برمی‌گردد که براساس ادعای وی، تاکنون در جایی به چاپ نرسیده است و برای اولین‌بار استنساخ‌شدۀ آن در این کتاب منتشر می‌شود.

*تاریخ اندیشۀ جدید ایرانی(نامه‌ها و رساله‌های اصلاح‌گرایانۀ پیشامشروطیت)، فرامرز معتمد دزفولی، ناشر: شیرازه، تعداد صفحات: ۱۱۵۰ صفحه، قیمت: ۸۵ هزار تومان

 

منبع: فرهنگ امروز


مرتبط ها
ارسال نظر
chapta
حداکثر تعداد کاراکتر نظر 200 ميياشد .
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.

اختلال گسترده در پروازهای آمریکا برای سومین روز متوالی ادامه دارد+عکس

آیا هوش مصنوعی موجب مرگ خلاقیت می‌شود؟

مهلت ثبت‌نام آزمون متقاضیان اخذ پروانه کارشناسی رسمی دادگستری تمدید شد

انتشار دفترچه سوالات و کلید اولیه آزمون پذیرش پزشکی از لیسانس ۱۴۰۵

فهرست دانشگاه‌های خارجی مورد تأیید وزارت علوم برای سال ۲۰۲۷ اعلام شد

اعلام نتایج نهایی کنکور سراسری تا پایان هفته جاری

پژوهشگاه ملی سرطان به قطب نانوآنکولوژی جهان اسلام تبدیل می‌شود

هواپیمای برقی چینی ۱۰ تنی به آسمان رفت

آغاز رویداد «ایران پیشرو» با حضور بیش از ۱۰۰ شرکت دانش‌بنیان

دسترسی به داده های کاربران اندروید برای متا جریمه تراشید

حضرت زهرا(س)؛ از سوگواری تاریخی تا کنشگری در دفاع از امامت

امانت مشترک؛ مسئولیت شرعی شهروندان در حفظ اموال عمومی تا کجاست؟

آیا انسان امروز آزاد است؟ رؤیای دیرینه بشر و مسئله همیشگی اندیشه

قرائتی: مسجد را اسیر هزینه‌های سنگین و تجمل‌گرایی نکنید

وقتی بدقولی از یک رفتار شخصی به مسئله‌ای اجتماعی تبدیل می‌شود

«مسلمانان در اتریش» کتاب شد

ابلاغ جدیدترین دستورالعمل پذیرش مستقیم دستیاری در ۶ رشته تخصصی

سرویس‌های مایکروسافت احیا شدند

درخشش نخبگان ایرانی در مسابقات فناوری‌های پیشرفته بریکس‌؛ کسب ۹ مدال

فعالیت ۱۲ کمیته در حوزه علوم انسانی برای تحقق خیزش علمی

هوش مصنوعی گوگل معمای ۹۰ ساله ریاضی را حل کرد

آزمون تکمیل ظرفیت دستیاری فوق تخصصی پزشکی ۸ آذر برگزار می‌شود

رفع محدودیت مناطق ممنوعه برای تسهیل جذب دانشجویان بین‌المللی

هوش مصنوعی بومی دانشگاه تهران در تشخیص گفتار فارسی از گوگل پیشی گرفت

فراخوان استادان جهت موافقت با بیانیه لزوم بازنگری در دکترین هسته‌ای

نقشه راه دانشگاه علوم پزشکی هوشمند برای کسب مرجعیت در آموزش دیجیتال

شهادت یک مامور فراجا در سیستان‌وبلوچستان

رونمایی ناسا از قراردادهای جدید ۱۰ میلیارد دلاری خود

استوری هادی چوپان برای حضرت زهرا(س)+عکس

ابداع یک آبنبات‌چوبی برای معاینه کودکان

نانوپوشش‌ها به کمک افزایش عمر لنت‌های ترمز آمدند

دانشگاه باید از پارادایم «مدرک‌گرایی» به سمت «مهارت‌محوری» حرکت کند

گاهی بزرگترین سرقت، دزدیدن فرصت زندگی دیگران است

تدوین برنامه اجرایی برای ورود با تأخیر نودانشجویان علوم پزشکی

جزئیات ثبت نام ۴ درس مجازی برای دانشجویان علوم پزشکی اعلام شد

شرایط ثبت‌نام پذیرفته‌شدگان نوورود شاهد و ایثارگر

«پرواز ۶۵۵» ده‌نمکی به تدوین رسید

امت پیامبر(ص) چگونه در ستم به دخترش همدست شدند؟

میزبانی محوطه تئاتر شهر از مجلس تعزیه شهادت حضرت زهرا (س)

عامل هوش مصنوعی متا به جای کاربر تماس می‌گیرد

«پروانه الماس» بهترین فیلمنامه به «دختر پری‌خانوم» رسید

برد پیت ۵۰ سال عقب می‌رود؛ بازی در نقش یک فلزکار در آسمان‌ها

مویه حضرت علی (ع) بر پیکر زهرا (س) در نقاشی علی بحرینی

جایزه سزار افتخاری آکادمی فیلم فرانسه به نیکول کیدمن می‌رسد

حضرت زهرا(س) موضوع فدک را به سطح «حق مسلمانان و مشروعیت حکومت» بردند

مدیرعامل انویدیا استعفا کرد

یک کشف جدید از معادلات اینشتین درباره گرانش

۲ دنیای بکر پنهان در اقیانوس آرام کشف شد

این سیاره خورشیدی چرا گم شد؟

زمان اعلام نتایج نهایی آزمون سراسری مشخص شد

عدالت اجتماعی در دیدگاه اسلامی به معنای برابری مطلق نیست

همه عمار و مالک‌اشتر نیستند، اما هرکس در قبال حق مسئول‌ است

برای جلوگیری از عادی شدن حرام، باید قبح اجتماعی آن را زنده کرد

کنش حضرت زهرا(س)، حقیقت را به حافظه تاریخ سپرد

بیش از ۶۰ درصد مدارس کشور را خیرین ساختند

توییت صفحه فرمانده کل سپاه به مناسبت روز هوافضا و بازنشر بخشی از پیام ایشان

روایتی از زندگی و میراث شهید حسن طهرانی‌مقدم در برنامه تلویزیونی «نردبان»

انتشار یک قطعه موسیقایی جدید به مناسبت شهادت حضرت زهرا (س)

تلاش نمایش «کورش» برای بازسازی اسطوره قهرمان و پیوندزدن گذشته با اکنون

آنچه کیهان کلهر درباره کتاب «بهجت الروح» گفت

دست‌نوشته رهبر شهید انقلاب برای تقدیر از شهید حسن طهرانی مقدم

تصویر منتشرشده در رسانه‌ها تحت عنوان تست موشک در آسمان غرب تهران

ساخت نانوذرات دارویی ضدسرطان با نور خورشید در زمانی کوتاه

رقابت ۸ هزار نفر در آزمون پذیرش دانشجوی پزشکی از لیسانس ۱۴۰۵

حمایت ویژه از پژوهشگران پسادکتری در قالب طرح شهید چمران

ضرورت ایجاد فضای امن و با نشاط در مدارس سمپاد

آغاز ثبت‌نام اعتکاف دانش‌آموزی ۱۴۰۵

اپل و سامسونگ برای ورود به بازار چین دست به دامن هوش مصنوعی محلی شدند

روبات جدید گوگل آسیب نرساندن به کودکان را می‌آموزد

سند توسعه متوازن دانشگاه‌های علوم پزشکی در دست بازنگری قرار دارد

ثبت‌نام تک‌دروس دانشگاه علوم پزشکی هوشمند از ۲۳ آبان آغاز می‌شود

کشف سیاره ای که ناگهان ناپدید شد!

آزمون صلاحیت حرفه ای گروه پرستاری دی ماه ۱۴۰۵ برگزار می‌شود

تصویب ساماندهی مراکز تحقیقات و شبکه‌های تحقیقات و فناوری علوم پزشکی

دلایل افت رتبه دانشگاه‌ها در رتبه بندی‌ها چیست؟

مرکز جدید برای برگزاری آزمون الکترونیکی زبان انگلیسی «تولیمو» ایجاد شد

چرا شناخت هوش هیجانی کودکان مهم است؟

زمزمه‌های استعفای مدیر انویدیا آغاز شد

«مواد و ساخت پیشرفته» پیشران اقتدار صنعتی و ارتقای تاب‌آوری فناورانه

سناریوهای ورود با تأخیر دانشجویان نوورود گروه علوم پزشکی بررسی شد

زمان اعلام نتایج نهایی آزمون سراسری مشخص شد

تصویب ساماندهی مراکز تحقیقات و شبکه‌های تحقیقات و فناوری علوم پزشکی

حمایت ویژه از پژوهشگران پسادکتری در قالب طرح شهید چمران

ثبت‌نام تک‌دروس دانشگاه علوم پزشکی هوشمند از ۲۳ آبان آغاز می‌شود

آغاز ثبت‌نام اعتکاف دانش‌آموزی ۱۴۰۵

ابلاغ جدیدترین دستورالعمل پذیرش مستقیم دستیاری در ۶ رشته تخصصی

ضرورت ایجاد فضای امن و با نشاط در مدارس سمپاد

این سیاره خورشیدی چرا گم شد؟

درخشش دانش‌آموزان البرزی با کسب ۱۵ مدال علمی

فعالیت ۱۲ کمیته در حوزه علوم انسانی برای تحقق خیزش علمی

مزار پنهان دختر پیامبر(ص)، تناقضی که تاریخ صدر اسلام را به چالش می‌کشد

چرا سهم شیر دانش‌آموزان به ۳۰ نوبت محدود شد؟

مرکز جدید برای برگزاری آزمون الکترونیکی زبان انگلیسی «تولیمو» ایجاد شد

دلایل افت رتبه دانشگاه‌ها در رتبه بندی‌ها چیست؟

سند توسعه متوازن دانشگاه‌های علوم پزشکی در دست بازنگری قرار دارد

انتشار دفترچه سوالات و کلید اولیه آزمون پذیرش پزشکی از لیسانس ۱۴۰۵

بیش از ۶۰ درصد مدارس کشور را خیرین ساختند

آزمون صلاحیت حرفه ای گروه پرستاری دی ماه ۱۴۰۵ برگزار می‌شود

رقابت ۸ هزار نفر در آزمون پذیرش دانشجوی پزشکی از لیسانس ۱۴۰۵

آزمون تکمیل ظرفیت دستیاری فوق تخصصی پزشکی ۸ آذر برگزار می‌شود

توییت صفحه فرمانده کل سپاه به مناسبت روز هوافضا و بازنشر بخشی از پیام ایشان

روایتی از زندگی و میراث شهید حسن طهرانی‌مقدم در برنامه تلویزیونی «نردبان»

کشف سیاره ای که ناگهان ناپدید شد!

دانشگاه آزاد درباره عدم اعتبار بورسیه‌های متفرقه اطلاعیه داد

برای شناخت دختر پیامبر(ص)، این ۱۰ کتاب را بخوانید

روبات جدید گوگل آسیب نرساندن به کودکان را می‌آموزد

اپل و سامسونگ برای ورود به بازار چین دست به دامن هوش مصنوعی محلی شدند

نهضت مدرسه‌سازی خوزستان تا مهر ۱۴۰۷ به سرانجام می‌رسد

یک کشف جدید از معادلات اینشتین درباره گرانش

سناریوهای ورود با تأخیر دانشجویان نوورود گروه علوم پزشکی بررسی شد